دوره و شماره: دوره 20، شماره 2، تابستان 1405 

چگونگی آگاهی مورخین ایرانی از سلسله‌های واقعی ماد، هخامنشی، سلوکی و اشکانی

صفحه 5-8

https://doi.org/10.22034/jss.2026.742511

احمد اشرف

چکیده توجه: چکیده حاضر ماشینی است و توسط تحریریه مجله آماده شده است. برای خوانش دیدگاه، فایل پیوست را بارگذاری کنید. هیئت تحریریه فصلنامه از آقای دکتر اجلالی، برای ارتباط با آقای دکتر اشرف و ارسال یادداشت ایشان کمال تشکر را دارند.

زمینه و هدف:
آگاهی مورخان و دانشمندان ایرانی از سلسله‌های ماد، هخامنشی، سلوکی و اشکانی تا پیش از عصر مشروطه بسیار محدود بود و بخش مهمی از شناخت تاریخی ایرانیان از این دوره‌ها به منابع و پژوهش‌های جدید غربی وابسته شد. هدف این پژوهش بررسی چگونگی شکل‌گیری آگاهی ایرانیان از تاریخ این سلسله‌ها و تبیین عوامل مؤثر در پیدایش این تحول تاریخی است.
روش و داده‌ها: این پژوهش با رویکرد تاریخی و توصیفی ـ تحلیلی انجام شده و داده‌های آن بر پایه بررسی منابع و آثار تاریخی، نوشته‌های پژوهشگران ایرانی و نتایج تحقیقات باستان‌شناسان و ایران‌شناسان اروپایی است. نقش پژوهشگرانی چون هنری راولینسن، ارنست هرتسفلد، محمدعلی فروغی و مشیرالدوله پیرنیا در این روند بررسی شده است.
یافته‌ها: یافته‌ها نشان می‌دهد که از اواخر قرن نوزدهم، هم‌زمان با گسترش کاوش‌های باستان‌شناسی و ترجمه کتیبه‌ها، آگاهی ایرانیان از تاریخ باستان افزایش یافت. فروغی از نخستین دانشمندانی بود که به مطالعات غربی توجه کرد و پیرنیا با گردآوری و ترجمه منابع گوناگون، این مطالعات را گسترش داد.
بحث و نتیجه‌گیری: مهم‌ترین علت این ناآگاهی، غلبه سنت شفاهی و محرمانه دانستن تاریخ و آموزه‌های دینی و در نتیجه فقدان منابع مکتوب درباره برخی سلسله‌های پیشاساسانی بود. بنابراین، شناخت نوین تاریخ ایران باستان عمدتاً در نتیجه پیوند میان پژوهش‌های باستان‌شناختی غربی و فعالیت علمی پژوهشگران ایرانی شکل گرفت.

شیرینی فراتر از خوراک: مطالعه مردم‌نگارانه فرهنگ مصرف شیرینی در یزد

صفحه 42-9

https://doi.org/10.22034/jss.2026.2095494.1984

فریبا صدیقی، حمیده شیری محمدآباد، مهتا باغشاهی

چکیده زمینه و هدف: با وجود مصرف زیاد شیرینی در زندگی روزمره مردم یزد، ابعاد فرهنگی تداوم مصرف آن، به‌ویژه در شهری که شیوع دیابت در آن قابل توجه است، کمتر به‌طور مستقل مورد مطالعه قرار گرفته است. ازاین‌رو، مطالعه حاضر با هدف بررسی بسترهای فرهنگی و اجتماعی تداوم مصرف شیرینی در شهر یزد، انجام شده است.
روش و داده‌ها: پژوهش حاضر با رویکرد کیفی و روش مردم‌نگاری انجام شد. داده‌ها از طریق مشاهده مشارکتی، حضور مستمر در قنادی‌ها، کارگاه‌های شیرینی‌پزی، منازل و مناسبت‌های آیینی و ثبت یادداشت‌های میدانی به دست آمد. بعد از آن، برای تکمیل داده‌ها، مصاحبه‌های نیمه‌ساختاریافته با هفت قناد و هفت مصرف‌کننده انجام شد. تحلیل داده‌ها متمرکز بر روش سه مرحله‌ای اسپرادلی بود.
یافته‌ها: تداوم مصرف شیرینی در شهر یزد حاصل برهم‌کنش فرهنگ، اقتصاد، اقلیم، منزلت اجتماعی، حافظه جمعی و روابط عاطفی است و نمی‌توان آن را صرفاً بر اساس ترجیح ذائقه یا نیازهای تغذیه‌ای تبیین کرد. شیرینی در موقعیت‌های مختلف، از جمله مهمانی، جشن، سوگواری، عیادت، سفر، ماه رمضان و نوروز، کارکردهای متنوعی همچون احترام‌گذاری، مهمان‌نوازی، تقویت پیوندهای اجتماعی، نمایش منزلت، حفظ خاطره و انتقال ارزش‌های فرهنگی بر عهده دارد. همچنین، مفاهیم برآمده از میدان، از جمله «شیرینی قسطی»، «شیرینی آشغال»، «شیرینی به‌مثابه سرمایه نمادین»، «نمود تشریفاتی شیرینی» و «شیرینی به‌مثابه پاسخی فرهنگی»، ابعاد کمتر شناخته‌شده فرهنگ مصرف شیرینی را آشکار ساختند.
بحث و نتیجه‌گیری: این پژوهش نشان می‌دهد که شیرینی در یزد رسانه‌ای فرهنگی برای بازتولید هویت، مناسبات اجتماعی و حافظه جمعی است.

خواسته‌ها و ناخواسته‌های زنان در برکشیدن پزشکی نوین: تحلیل گفتمان انتقادی نشریات شکوفه، دانش و عالم نسوان

صفحه 71-43

https://doi.org/10.22034/jss.2026.2095392.1981

سیمین کاظمی

چکیده زمینه و هدف: زنان همواره قربانیان منفعل پزشکی‌سازی نبوده‌اند و در مواردی در فرآیند پزشکی‌سازی از پایین نقش داشته‌اند. رجوع به شواهد تاریخی می‌تواند به فهم بهتر نحوه مواجهه زنان با پزشکی نوین و فرآیند پزشکی‌سازی بدن و زندگی زنان کمک کند. هدف این مطالعه واکاوی نحوه مواجهه کنشگران زن در عرصه مطبوعات ایران در اواخر دوره قاجار با پزشکی نوین است.
روش و داده‌ها: در این مطالعه کیفی از تحلیل مضمون برای شناسایی الگوهای معنایی و مضامین محوری متون و از تحلیل گفتمان انتقادی برای تفسیر این مضامین در پیوند با فرآیندهای تولید معنا، مناسبات قدرت و زمینه تاریخی-اجتماعی استفاده شد. از میان نشریات زنان اواخر دوره قاجار، سه نشریه دانش، شکوفه و عالم نسوان که بیش از سایرین به موضوع پزشکی و سلامت پرداخته بودند، به‌طور هدفمند انتخاب شدند. ابتدا تحلیل مضمون بر اساس رویکرد شش‌مرحله‌ای براون و کلارک انجام گرفت و سپس برای تحلیل لایه‌های عمیق‌تر معنایی و ایدئولوژیک، الگوی سه‌بعدی تحلیل گفتمان انتقادی فرکلاف به کار بسته شد.
یافته‌ها: هفت مضمون اصلی شناسایی شد: ۱. طرد معرفت سنتی، ۲. ضرورت حفظ‌الصحه و استقرار پزشکی مدرن، 3. برساخت مرجعیت و اقتدار پزشکان، 4. گفتمان مدرنیته، تمدن و دیگریِ مدرن، 5. جامعه سلسله‌مراتبی و انضباط اجتماعی به‌مثابه ابزار استقرار پزشکی مدرن، 6. پزشکی‌سازی بدن زنانه و زیست اجتماعی زنان، 7. بازتولید نقش‌های جنسیتی در گفتمان حفظ‌الصحه. تحلیل گفتمان انتقادی نشان داد نشریات زنان از طریق طرد زبانیِ طب سنتی، اقتداربخشی به پزشکان و هنجارسازی بهداشتی در زیست روزمره، پزشکی مدرن را وارد حوزه خصوصی کردند. این کنش گفتمانی با وجود کارکرد رهایی‌بخش و احیای عاملیت زنان در تقابل با سلطه مردسالارانه و همسویی با گفتمان تجدد، در فرآیندی ناخواسته با بازتولید نقش‌های جنسیتی، بدن زن را به کانون انضباط، نظارت و هژمونی زیست­پزشکی نوین تبدیل نمود.
بحث و نتیجه‌گیری: پزشکی‌سازی در اواخر قاجار صرفاً پروژه‌ای تحمیلی و انضباطی از بالا نبوده، بلکه در قالب «پزشکی‌سازی از پایین» و به‌مثابه راهبردی فعالانه از سوی زنان برای بازتعریف عاملیت و حق بر سلامت خود به کار گرفته شده است؛ هرچند پیامدهای ناخواسته‌ای چون تثبیت سلطه زیست‌پزشکی بر بدن و زندگی زنان را به همراه داشته است.

رهبری زامبی و آنومی سازمانی: تبیین نقش تعدیلگر بیابان‌زایی شغلی

صفحه 98-72

https://doi.org/10.22034/jss.2026.2092201.1956

محمد جلالی

چکیده زمینه و هدف: گسترش الگوهای رهبری مخرب و افت کیفیت محیط‌های کاری، به تهدیدی جدی برای انسجام هنجاری و سلامت اجتماعی سازمان‌های معاصر تبدیل شده است؛ تهدیدی که در محیط‌های شغلی فرساینده تشدید می‌شود. در چنین شرایطی، رهبری زامبی به‌عنوان شکلی از رهبری منفعل، می‌تواند زمینه بروز آنومی سازمانی را فراهم سازد. بر این اساس، پژوهش حاضر با هدف تبیین تأثیر رهبری زامبی بر آنومی سازمانی و بررسی نقش تعدیلگر بیابان‌زایی شغلی در سازمان‌های خدمات اجتماعی انجام شد.
روش و داده‌ها: این مطالعه با رویکرد کمّی و طرح توصیفی-تبیینی اجرا گردید. جامعه آماری شامل کارکنان کمیته امداد امام خمینی(ره) و سازمان بهزیستی استان کردستان بود که 203 نفر از آنان به روش نمونه‌گیری تصادفی نسبتی انتخاب شدند. داده‌ها از طریق پرسشنامه محقق‌ساخته گردآوری و با استفاده از مدل‌سازی معادلات ساختاری مبتنی بر حداقل مربعات جزئی در نرم‌افزار SmartPLS تحلیل شد. روایی و پایایی ابزار پژوهش توسط معیارهای استاندارد بررسی و تأیید گردید.
یافته‌ها: نتایج نشان داد رهبری زامبی تأثیر مثبت و معناداری بر آنومی سازمانی دارد (β=0.296, t=4.229). همچنین، بیابان‌زایی شغلی این رابطه را به‌طور معناداری تقویت می‌کند (β=0.308, t=5.596)، به‌گونه‌ای که در محیط‌های کاری فرساینده، تضعیف هنجارها و انسجام سازمانی تشدید می‌شود.
بحث و نتیجه‌گیری: در مجموع، استمرار رهبری منفعل همراه با فقر منابع و حمایت شغلی می‌تواند زمینه گسترش بی‌هنجاری، بی‌اعتمادی و کاهش تعلق سازمانی را فراهم سازد؛ ازاین‌رو، ارتقای کیفیت رهبری و غنای محیط کار، ضرورتی راهبردی برای حفظ سلامت سازمانی محسوب می‌شود.

تتو ابزار هویت و مقاومت؛ پژوهشی کیفی در کلان شهر شیراز

صفحه 125-99

https://doi.org/10.22034/jss.2026.2105721.2001

سیروس احمدی، نجیم نجیمی، مریم مختاری

چکیده زمینه و هدف: تتو در سال‌های اخیر در بین گروه‌های مختلف اجتماعی رواج یافته و نمایش آن در محیط‌های عمومی متداول‌تر شده است. این پدیده به‌ویژه در بسترهایی که همزمان دارای دو وجه سنت و مدرن هستند، با حساسیت‌های بیشتری همراه است. کلان‌شهر شیراز که سومین پایتخت مذهبی ایران است، بستر مناسبی برای مطالعه این پدیده است. براین اساس، هدف پژوهش حاضر این است که «تتو» را در بستر اجتماعی شیراز مطالعه، و با نزدیک شدن به دنیای افراد دارای تتو، تصویری روشن‌تر از این پدیده ارائه دهد.
روش و داده‌ها: این پژوهش با رویکرد کیفی و بر مبنای نظریه زمینه‌ای انجام شد. مشارکت کنندگان، 17 نفر افراد دارای تتو بودند که به روش هدف مند انتخاب شدند. داده ها با استفاده از مصاحبه عمیق نیمه ساختار یافته گردآوری، و به صورت باز، محوری، و انتخابی کدگذاری شدند.
یافته‌ها: کدگذاری داده ها منجر به استخراج هفت مقوله گردید. سودمندی جسمی–روانی و حس زیبایی‌شناختی، شرایط علّی تتو هستند. رواداری، شرایط زمینه ای تتو را فراهم می آورد. دیگران مهم، شرایط مداخله گر تتو است. مبارزه و استدلال، راهبردهای کنشگران در مواجهه با تتو می باشند. و بالاخره، دستاورد متضاد، پیامد انجام تتو است.
بحث و نتیجه‌ گیری: نتایج پژوهش منجر به ظهور هسته با عنوان تتو ابزار هویت و مقاومت گردید. در بستر اجتماعی کلان شهر شیراز که هویت دوگانه سنّت (پایتخت مذهبی) و مدرنیته را تجربه می‌کند، فرد با الهام از ساختار مدرنیته کلان شهری، برای ابراز وجود و ترمیم خویشتن از تتو استفاده و با آن، احساس قدرت می‌کند. اما در سوی دیگر به دلیل بافت سنتی در مواجهه با ساختارهای نهادی و گفتمان‌های رسمی، با محدودیت‌های اجتماعی متعددی مواجه و این تضاد را با شدت بیشتری حس می‌کند.

تحلیل مضمون سیاستگذاری منابع آب در برنامه‌های اول و دوم توسعه ایران (1368 تا 1378)

صفحه 151-126

https://doi.org/10.22034/jss.2026.2104153.1995

حکیمه زارع، اصغر میرفردی، اسفندیار غفاری نسب، بیژن خواجه نوری

چکیده زمینه و هدف: پژوهش حاضر با ماهیت بین­رشته­ای و با هدف تحلیل مضمون سیاستگذاری منابع آب در برنامه‌های اول و دوم توسعه اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی جمهوری اسلامی ایران (۱۳۶۸ تا ۱۳۷۸) انجام شد.
روش و داده‌ها: این مطالعه در پارادایم تفسیری قرار دارد و با رویکردی کیفی و به روش تحلیل مضمون (با الگوی براون و کلارک) اجرا گردید. با به‌کارگیری استراتژی نمونه‌گیری نظری و هدفمند، اسناد مرتبط با برنامه‌های اول و دوم توسعه انتخاب شدند. فرآیند جمع‌آوری داده‌ها همزمان با کدگذاری و تحلیل یافته‌ها صورت پذیرفت.
یافته‌ها: بر اساس یافته‌ها، ۲۷ مضمون پایه، ۱۰ مضمون سازمان‌دهنده و ۲ مضمون فراگیر استخراج گردید. نتایج نشان داد که برنامه‌های اول و دوم توسعه در دوران سازندگی، بر محور «توسعه اقتصادی دولت‌مدار» قرار داشته و فاقد مشارکت نهادهای مدنی در حکمرانی آب بودند. «حکمرانی تمرکزگرا و بهره‌ورمحور» به عنوان مضمون فراگیر برنامه اول شناسایی شد. مضامین سازمان‌دهنده آن شامل: سازوکار کشاورزی خودکفا، سیاست‌های حمایتی و ترمیمی، بهینه‌سازی و حفظ منابع آبی، سیاست‌گذاری توسعه پایدار و منطقه‌گرایی بودند. سیاست آبی برنامه دوم توسعه ویژگی‌های برنامه نخست را تداوم بخشید. «کشاورزی رشد‌محور» به عنوان مضمون فراگیر برنامه دوم شناسایی شد. در برنامه دوم توسعه، توجه به توسعه منابع آبی و همچنین جایگاه حفاظت از محیط زیست نسبت به برنامه اول ارتقاء یافته بود، اما این تحول در چارچوب حکمرانی متمرکز و بدون مشارکت ذینفعان حقیقی و حقوقی اتفاق افتاد.
بحث و نتیجه‌گیری: نتایج نشان داد که برنامه‌های اول و دوم توسعه بر محور «توسعه اقتصادی دولت‌مدار» قرار داشته و فاقد مشارکت نهادهای مدنی در حکمرانی آب بودند.