شیرینی فراتر از خوراک: مطالعه مردم‌نگارانه فرهنگ مصرف شیرینی در یزد

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 استادیار مردم‌شناسی، گروه جمعیت‌شناسی و مردم‌شناسی، دانشکده علوم اجتماعی، دانشگاه یزد، یزد، ایران

2 استادیار مردم‌شناسی، گروه‌ جمعیت‌شناسی و مردم‌شناسی، دانشکده علوم اجتماعی، دانشگاه یزد، یزد، ایران

3 دانش‌آموخته کارشناسی مردم‌شناسی، دانشکده علوم اجتماعی، دانشگاه یزد، یزد ایران

10.22034/jss.2026.2095494.1984
چکیده
زمینه و هدف: با وجود جایگاه برجسته شیرینی در فرهنگ و زندگی روزمره مردم یزد، ابعاد فرهنگی تداوم مصرف آن کمتر به‌طور مستقل مطالعه شده است.
روش و دادهها: پژوهش حاضر با رویکرد کیفی و روش مردم‌نگاری انجام شد. داده‌ها از طریق مشاهده مشارکتی، حضور مستمر در قنادی‌ها، کارگاه‌های شیرینی‌پزی، منازل و مناسبت‌های آیینی و ثبت یادداشت‌های میدانی به دست آمد. بعد از آن، برای تکمیل داده‌ها، مصاحبه‌های نیمه‌ساختاریافته با هفت قناد و هفت مصرف‌کننده انجام شد. تحلیل داده‌ها متمرکز بر روش سه مرحله‌ای اسپرادلی بود.
یافتهها: تداوم مصرف شیرینی در شهر یزد حاصل برهم‌کنش فرهنگ، اقتصاد، اقلیم، منزلت اجتماعی، حافظه جمعی و روابط عاطفی است و نمی‌توان آن را صرفاً بر اساس ترجیح ذائقه یا نیازهای تغذیه‌ای تبیین کرد. شیرینی در موقعیت‌های مختلف، از جمله مهمانی، جشن، سوگواری، عیادت، سفر، ماه رمضان و نوروز، کارکردهای متنوعی همچون احترام‌گذاری، مهمان‌نوازی، تقویت پیوندهای اجتماعی، نمایش منزلت، حفظ خاطره و انتقال ارزش‌های فرهنگی بر عهده دارد. همچنین، مفاهیم برآمده از میدان، از جمله «شیرینی قسطی»، «شیرینی آشغال»، «شیرینی به‌مثابه سرمایه نمادین»، «نمود تشریفاتی شیرینی» و «شیرینی به‌مثابه پاسخی فرهنگی»، ابعاد کمتر شناخته‌شده فرهنگ مصرف شیرینی را آشکار ساختند.
بحث و نتیجهگیری: این پژوهش نشان می‌دهد که شیرینی در یزد رسانه‌ای فرهنگی برای بازتولید هویت، مناسبات اجتماعی و حافظه جمعی است.

کلیدواژه‌ها


برومبرژه، ک. (1393) «عادات غذایی و مرزهای فرهنگی در شمال ایران»، ترجمۀ مهرداد عربستانی، در مجموعۀ ما همانی هستیم که میخوریم: فرهنگهای آشپزی در خاورمیانه. تهران: فرهامه.
بوردیو، پ. (1404). تمایز: نقد اجتماعی قضاوت‌های ذوقی (ح. چاوشیان، مترجم). تهران: نشر ثالث.
چقلوند، م. امیدوار، ن،. ودادهیر، ا،. و رفیع‌فر, ج. (1397). غذا، جنسیت و قدرت: مطالعه‌ای اتنوگرافیک در میان عشایر لک لرستان. علوم اجتماعی دانشگاه فردوسی مشهد. 15 (2). 33-71.  https://doi.org/10.22067/jss.v15i2.57468
حسین بر، م. ع.، و روستاخیز، ب . (1396). درک دلالت‌های اجتماعی ـ فرهنگی توصیه‌های غذایی دورة بارداری و پس‌از آن (مطالعه‌ای مردم‌نگارانه بین زنان و خانواده‌های سیستانی). مجله جامعه‌پژوهی فرهنگی. 8 (3). صص:24-1. https://socialstudy.ihcs.ac.ir/article_2895.html
حسینی، ه. و حقیقان رودسری، آ. (1396). بازاندیشی در جایگاه غذاهای سنتی. مجله علوم تغذیه و صنایع غذایی ایران، 12(1)، 135_136. https://nsft.sbmu.ac.ir/files/site1/user_files_44b4b4/admin-A-10-1-523-fe0162e.pdf
خبرگزاری عصر ایران (۲۲ آبان ۱۴۰۲).  بی‌اطلاعی ۲۵ هزار دیابتی از بیماری‌شان / یزد رتبه اول دیابت کشور. خبرگزاری عصر ایران. https://www.asriran.com/fa/news/915623
خزائی، ی. (۱۳۹۹). «سه الگوی رفتاری خوراک ایرانیان». پژوهش‌های انسان‌شناسی ایران، ۱۰ (۱۹)، ۲۵۷۲۷۸.  10.22059/ijar.2021.297565.459589
دایموند، ج. (1399). اسلحه میکروب و فولاد- سرنوشت جوامع انسانی، ترجمه حسن مرتضوی، تهران: بازتاب نگار.
دراکولیچ، ا. (1392). کمونیسم رفت، ما ماندیم و حتی خندیدم. ترجمه رویا رضوانی. تهران: نشر گمان
رستمی‌نژادان، د. و  بیگ‌زاده، خ. (1404). واکاوی انسان‌شناختی نظام خوراکی در ساختار فرهنگی هورامان، مطالعات اجتماعی ایران. 19 (1). 57-76.  https://doi.org/10.22034/jss.2025.2055772.1891
زبیده، س.، و تاپر، ر. (1393). ما همانی هستیم که می‌خوریم: فرهنگ‌های آشپزی در خاورمیانه (م. ابراهیمی، مترجم). تهران: فرهامه.
ساداتی، س، م، ه. و ودادهیر،ا. (1391). خام‌گیاه‌خواری به مثابه یک فرهنگ. مجله نامه انسان‌شناسی،10(16)، 67_115. https://journal.asi.org.ir/article_34080.html
مقدم، س. و خان محمدی، ک.  (1391). نقد و بررسی زمینه‌های معرفتی و وجودی نظریه‌ی کارکردگرایی دورکیم. معرفت فرهنگی اجتماعی. 2(3), 85-112. https://marefatefarhangi.nashriyat.ir/node/62
صدیقی، ف. (1398). معانی فرهنگی غذای دوران بارداری: مطالعه‌ای با روش مردمنگاری، مطالعات اجتماعی ایران. 13 (4). 55-75. https://doi.org/10.22034/jss.2019.47854
صدیقی، ف.، غربی، م، ا. میرشمسی، س. (1402). طعم؛ معرف هویت بررسی شیوه‌ تولید نبات سنتی و ابعاد فرهنگی مصرف آن در شهر یزد. مجله فرهنگ یزد. 10.22034/fyazd.2024.450888.1104
عسگری‌خانقاه، ا. آذرشب، ع.، و روستاخیز، ب. (1397). تاملی برخوراک بومی و فرهنگ در شهرستان ایرانشهر(مورد مطالعه:روستای دامن). دو فصلنامه دانش‌های بومی ایران.4(8).124_161 https://doi.org/10.22054/qjik.2019.35593.1124
قادرزاده، ا. و غلامی، ا. (1392). مطالعۀ کیفی دلالت‌های معنایی غذا و تناول آن نزد زنان. زن در توسعه و سیاست, 11(2), 153-169. doi: 10.22059/jwdp.2013.36087
تیرانداز لاله‌زاری، آ،. زینی حسنوند، س. (۱۳۹۶). جایگاه فرهنگی_اجتماعی شیرینی سنتی اهری و یئددی قات فطیر آذربایجان. فصلنامه فرهنگ مردم ایران،۵۰۵۱، ۱۶۲۱۷۷. https://ensani.ir/file/download/article/1559121971-9424-50-7.pdf
محسن‌زاده، ر. فکوهی، ن. (1398). کاوشی در تاریخ فرهنگی تغذیه در ایران (واکاوی فرهنگی ارتباط سبک زندگی و بحران آب. فصلنامه علمی جامعه‌شناسی فرهنگ و هنر.1(1). 2_28   DOI: 10.34785/J016.2019.694.
منصوری‌مقدم، م،. و قاسمی،ی،م. (1396). «مطالعه مردم‌شناختی نظام غذایی عشایر استان ایلام». مجله نامه انسان‌شناسی.15(26).158_153 20.1001.1.17352096.1397.15.26.6.4
میرزایی، ح. (۱۴۰۲). خردمردم‌نگاری فرهنگ ناملموس زبانی خوراک در فرهنگ سنتی مردم مازندران. دوفصلنامه فرهنگ و ادبیات عامه،  ۱۱(53)،110_147. 20.1001.1.23454466.1402.0.0.6.7
میرزایی، ح. (۱۴۰۳). غذا به‌مثابه متن فرهنگی: مردم‌نگاری فرهنگ بومی خوراک در شهرستان بابل. پژوهش‌های انسان‌شناسی ایران، ۱۲(۱)، ۸۱۱۰۸. 10.22059/ijar.2023.355631.459803
ودادهیر، ا،. چقلوند، م،. رفیع‌فر، ج،. و امیدوار، ن. (1393). نظام غذایی بومی_سنتی: پژوهشی مردم‌شناختی در میان قوم لک در مناطق روستایی و عشایری استان لرستان. توسعه روستایی،6(1)، 72_104. 10.22059/jrd.2014.52072
ودادهیر، ا،. امیدوار، ن،. رفیع فر، ج،. جوان محجوب دوست ، سارا. (1394). مطالعة قوم‌نگارانة غذاهای محلی در شهرستان فومن: پژوهشی در مردمشناسی غذا و تغذیه، مطالعات اجتماعی ایران. 9(4) 106-138.  https://dor.isc.ac/dor/20.1001.1.20083653.1394.9.4.5.4
ودادهیر، ا،. غربی، م،. مقصودی، م،.  و امیدوار، ن . (1395). کما؛ پیوستاری از کاربرد و طرد: معنای فرهنگی یک تغذیۀ گیاهی در منطقۀ ششتمد سبزوار. دوفصلنامه دانش های بومی ایران. 3 (5). 107-152. https://doi.org/10.22054/qjik.2017.20001.1054
ودادهیر، ا. (1396). غذا و طریقت‌های غذایی به مثابه میراث فرهنگی. مجله علوم تغذیه و صنایع غذایی ایران، 12(1)، 143_150. https://nsft.sbmu.ac.ir/files/site1/user_files_44b4b4/admin-A-10-1-523-fe0162e.pdf
Ackerman, D. (1990). A Natural History of the Senses. New York: Random House.
Amrin, A. N., Nur, F., & Yuliany, N. (2025). Eksplorasi Etnomatematika pada Kue Tradisional Cucuru Bayao Berdasarkan Perspektif Geometri. Jurnal Penelitian dan Pembelajaran Matematika, 18(1), 53-61. DOI: http://dx.doi.org/10.30870/jppm.v18i1.30213
Beşirli, H. (2010). Food, culture and identity. Millî Folklor, 22(87), 159–169 https://dspace.arel.edu.tr/xmlui/bitstream/handle/20.500.12294/1282/K045510.pdf?isAllowed=y&sequence=1&utm_source=chatgpt.com 
Bisogni, C. A., Connors, M., Devine, C. M., & Sobal, J. (2002). Who we are and how we eat: A qualitative study of identities in food choice. Journal of Nutrition Education and Behavior, 34(3), 128–139. https://doi.org/10.1016/S1499-4046(06)60082-1
Bohm, I., Åbacka, G., Hörnell, A., & Bengs, C. (2025). “Can we add a little sugar?” the contradictory discourses around sweet foods in Swedish home economics. Pedagogy, Culture & Society, 33(1), 105-121.   https://doi.org/10.1080/14681366.2023.2190754
Boonkaewwan, W. (2006). Sweets & Children: Senses, Consumer Culture, and Society (Doctoral dissertation, Mahidol University).  https://www.li.mahidol.ac.th/mahidol_e_theses/elementor-71596/?utm_source=chatgpt.com
Deniz, A., & Öksüz, M. (2017). Iranian restaurants in Ankara: An ethnographical research on cultural identity. Coğrafi Bilimler Dergisi, 15(2), 167–185 https://doi.org/10.1501/Cogbil_0000000187
Douglas, M. (2008). Food in the social order: studies of food and festivities in three American communities. Routledge. https://doi.org/10.4324/9781315824048
Fırat, M. (2014). The ideology of food or the food of ideology: Food culture in terms of identity. Folklor/Edebiyat, 20(80), 129–140 https://www.folkloredebiyat.org/DergiPdfDetay.aspx?ID=451
Fischler, C. (1988). Food, Self and Identity, Social Science Information 27 (2): 275-92. https://doi.org/10.1177/053901888027002005
Flick, ove. (1997). an Introduction to Qualitative Research. Hadi Jalili. Tehran : NASHR NEY.
Fox, R. (2003), “Food and eating: an anthropological perspective”, Social Issues Research Center, Oxford, available at: www.sirc.org/publik/foxfood.pdf (accessed 15 May 2017).
Gerber, S., & Folta, S. C. (2022). You are what you eat... But do you eat what you are? The role of identity in eating behaviors—A scoping review. Nutrients, 14(17), 3456. https://doi.org/10.3390/nu14173456
Gomez, P., & Torelli, C. J. (2015). It's not just numbers: Cultural identities influence how nutrition information influences the valuation of foods. Journal of Consumer Psychology, 25(3), 404–415. https://doi.org/10.1016/j.jcps.2015.01.005
Haghighian Roudsari,A., Abouali  V., Rahmani J & Milani Bonab A.( 2019). “Explaining the barriers and facilitators of ethnic and traditional food choices from the viewpoints of women.” Journal of Ethnic Foods, 6, Article 16. https://doi.org/10.1186/s42779-019-0034-2
Jain, V. (2020). Sweets as traditional medicine in winter season: An ethnobotanical study in Udaipur city, India. Ethnobotany Research and Applications, 20, 1-17. https://ethnobotanyjournal.org/index.php/era/article/view/2235
Lévi-Strauss, C. (1968). Mythologiques, t. III : L'Origine des manières de table. Paris: Plon.
Macit, N., & Kıran, Ö. (2024). Yemek ve toplum: Kültür, kimlik ve eşitsizlikler [Food and society: Culture, identity, and inequalities]. Olgu Sosyoloji Dergisi, 3(2), 97–106. https://doi.org/10.58632/olgusos.1573307
Mintz, Sidney W. (1985). Sweetness and Power: The Place of Sugar in Modern History. New York: Viking. https://www.jstor.org/stable/644146
Rajabi, E. (2024). “Foodways and Culinary Identity in Iranian-American Memoirs.”  An International Journal of Multidisciplinary ResearchVolume 28,1. https://doi.org/10.1080/15528014.2024.2312664
Ravanipour M., Ravanipour M., Pouladi S.,  VahedparastH., Yazdankhahfard M., Hajinejad F and Abedi H,.(2009). Pakistan Journal of Nutrition.8(8), 1212-1217. DOI: 10.3923/pjn.2009.1212.1217
Sayadabdi, A., & Howland, P. (2022). “Oppression and Empowerment: Domestic Foodwork and Culinary Capital among Diasporic Iranian Women in Aotearoa/New Zealand.” Taylor & Francis in Food and Foodways 29, 4, 331-354. https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/07409710.2021.1984577
Schlosser, A. E. (2015). The sweet taste of gratitude: Feeling grateful increases choice and consumption of sweets. Journal of Consumer Psychology, 25(4), 561–576. https://doi.org/10.1016/j.jcps.2015.02.006
SP.Jayanna, P. Poojasri, Karnika reddy, K. Sowmya, K. Harika, K. Priyajyoshna. (2025). Exploring India’s Culture: Sweets Of India . International Journal of Information Technology and Computer Engineering, 13(2), 1367-1371. https://doi.org/10.62647/IJITCE2025V13I2PP1367-1371
Spradley .J. P. (1979). The ethnographic interview. Fort Worth: Harcourt Brace Jovanovich College Publishers.
Talas, M. (2023). Turkish nourish culture in the historical process and according to Mehmet Eröz Turkish meals. Türkiyat Araştırmaları Dergisi, 273–283 https://izlik.org/JA65ME37MF
Zeinalian M,. Eshaghi M,. Hadian M,. Naji H,. Marandi M, & Asgary S.   (2017). Eight Essential Foods in Iranian Traditional Medicine and their Role in Health Promotion and Well-being. International doi: 10.4103/2008-7802.197688. eCollection 2017.

مقالات آماده انتشار، پذیرفته شده
انتشار آنلاین از 14 شهریور 1405

  • تاریخ دریافت 02 مرداد 1405
  • تاریخ پذیرش 14 شهریور 1405
  • تاریخ اولین انتشار 14 شهریور 1405
  • تاریخ انتشار 14 شهریور 1405