ادراک و تجربه دانش‌آموزان از خشونت در مدرسه: علل و زمینه‌ها

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 دانشجوی دکتری جامعه شناسی، گرایش مسائل اجتماعی، دانشگاه شهید باهنرکرمان، کرمان، ایران.

2 دانشیار بخش جامعه‌شناسی، دانشگاه شهید باهنر کرمان، کرمان ایران.

چکیده
زمینه و هدف: پژوهش حاضر با رویکردی کیفی به واکاوی زمینه‌های بروز خشونت در مدارس ابتدایی از منظر دانش‌آموزان پایه سوم و چهارم در شهر شیراز می‌پردازد. باوجود نقش تعیین‌کننده‌ی مدرسه در جامعه‌پذیری، این فضا هم‌زمان بستر شکل‌گیری انواعی از روابط قدرت، انضباط و تعاملات روزمره نیز هست که می‌تواند زمینه‌ساز تجربه‌های متفاوتی برای کودکان باشد. این تحقیق تلاش کرده است با تمرکز بر ادارک کودکان به‌عنوان کنشگران فعال فضای آموزشی، که در مطالعات پیشین عمدتاً نادیده گرفته شده‌اند، و با هدف پر کردن خلأ پژوهشی ناشی از کمبود مطالعات کیفی جامعه‌شناختی، تصویری واقع‌گرایانه و چندوجهی از پدیده خشونت در مدرسه ارائه دهد.
روش و دادهها: پژوهش با روش‌شناسی کیفی و در میدان تحقیق شهر شیراز انجام شد. اطلاعات از طریق مصاحبه‌های عمیق نیمه‌ساختاریافته با ۱۸ دانش‌آموز (دختر و پسر) مقطع سوم و چهارم ابتدایی گردآوری گردید. مشارکت‌کنندگان با حداکثر تنوع از نظر پایگاه اجتماعی و اقتصادی و با استفاده از روش نمونه‌گیری هدفمند و در دسترس انتخاب شدند. برای تحلیل اطلاعات از روش تحلیل مضمون استفاده شد؛ بدین ترتیب که ابتدا کدگذاری اولیه صورت گرفت و سپس مضامین پایه، سازمان‌دهنده و فراگیر استخراج شدند. برای کسب اطمینان از صحّت داده‌ها از استراتژی بررسی توسط اعضا استفاده گردید.
یافتهها: تحلیل مضامین به شناسایی شش مقوله‌ی اصلی انجامید و یافته‌ها در شش دسته اصلی سازمان یافتند: شلوغی فضای آموزشی، قوانین انعطاف‌ناپذیر، ویژگی‌های معلّم، ساختار فیزیکی خشونت‌زا، کودک‌ستیزی نظام‌مند و ناهماهنگی مسئولان مدرسه.
بحث و نتیجهگیری: یافته‌ها نشان می‌دهند که خشونت در مدرسه پدیده‌ای چندوجهی و درهم‌تنیده است که در نتیجه ارتباط عوامل ساختاری، فرهنگی و بین‌فردی شکل می‌گیرد. این یافته‌ها مؤید آن‌اند که تجربه خشونت در محیط آموزشی، امری گسسته و تصادفی نیست بلکه در بستری از مناسبات قدرت، کلیشه‌های فرهنگی و ساختارهای تاریخی آموزش بازتولید می‌شود . برهم کنش این عوامل منجر به بازتولید خشونت به اشکال نمادین، ساختاری و مستقیم در محیط مدرسه می‌شوند که ضرورت بازنگری در سیاست‌ها و ساختارهای تربیتی موجود را با توجه به صدای کودکان به عنوان محور اصلی گوشزد می‌کند.

کلیدواژه‌ها


حیدری چروده، م. (1383). بررسی میزان و علل نابهنجاری‌های اجتماعی در بین دانش آموزان پایه سوم راهنمایی استان خراسان، مجله علوم اجتماعی دانشگاه فردوسی مشهد، 1(1)، 172-149. https://doi.org/10.22067/jss.v0i0.16004
دیوبند، ف. (1388). بررسی عوامل مؤثر بر خشونت در بین دانش‌آموزان پسر دبیرستان‌های شهر یزد. پایان‌نامۀ کارشناسی ارشد، دانشگاه یزد.
رحیمی، ع.، احمدی، ه.، و نجفی، ش. (1401). واکاوی تجارب زیسته معلمان از عوامل موثر بر خشونت در بین دانش آموزان دوره ابتدایی. مجله راهبردهای نو در روانشناسی و علوم تربیتی، 4(14)، 93-84. https://magiran.com/p2510185
زندرضوی، س.، و قراری، ف. (1393). پژوهش عملی مشارکتی به منزله رویکرد آموزشی توانمندساز (تجربه مرکز دوستدار کودک مشتاق)، مجله مطالعات اجتماعی ایران، 8(2)، 74. http://www.jss-isa.ir/article_21234.html
سفیری، خ.، و ایمانیان، س. (1390). نقاشی و نگارش: تکنیکی برای تحقیق با کودکان در علوم اجتماعی، مجله مطالعات اجتماعی ایران، 5(2)، 58. http://www.jss-isa.ir/article_21464.html
سلیمان‌نژاد، م.، و ابراهیمی، م. (1403). شناسایی بسترهای زمینه‌ساز وقوع خشونت و استراتژی‌های مواجهه با آن در مدرسه: یک مطالعه کیفی، مجله بررسی مسائل اجتماعی ایران، 15(1)، 240-215. https://ijsp.ut.ac.ir/article_100824.html
سهراب‌زاده، م.، و سلیمان‌نژاد، م. (1399). مطالعۀ کیفی علل و زمینه‌های خشونت نوجوانان دبیرستانی، مجله توسعۀ اجتماعی، 14(3)، 90-61. https://doi.org/10.22055/qjsd.2020.15699
صدیقی سروستانی، ر. (1390). آسیب‌شناسی اجتماعی (جامعه‌شناسی انحرافات اجتماعی) (چاپ هفتم). تهران: سازمان مطالعه و تدوین کتب علوم انسانی دانشگاه‌ها (سمت).
غلامعلی لواسانی، م.، یوسلیانی، غ.، و کرمی، م. (1387). فراوانی و علل رفتارهای خشونت‌آمیز در مدارس دوره راهنمایی لرستان: از دیدگاه معلمان، معاونان و دانش‌آموزان، مجله روانشناسی و علوم تربیتی، 38(2)، 100-77. https://sid.ir/paper/55717/fa
فلیک، ا. (1397). درآمدی بر تحقیق کیفی (چاپ دهم). مترجم: هادی جلیلی. تهران: نشر نی.
فوکو، م. (1398). مراقبت و تنبیه (تولد زندان) (چاپ شانزدهم). مترجم: نیکو سرخوش و افشین جهاندیده. تهران: نشر نی.
قربانعلی، ف.، و پورسیدآقایی، ز. (1403). از خیابان تا روایت: تحلیل تجارب زیسته کودکان کار در شهر تهران، مجله مطالعات اجتماعی ایران، 18(3)، 108-83. https://doi.org/10.22034/jss.2025.2052860.1885
مدنی قهفرخی، س. (1401). علیه خشونت (چاپ دوم). تهران: نشر کتاب پارسه.
میدو، س. (1393). کودک به‌عنوان فردی اجتماعی (رویکرد روان‌شناختی نسبت به تحولات ذهنی کودک در بستر اجتماع) (چاپ چهارم). مترجم: محمد جعفری و عبدالله نوروزی. تهران: انتشارات آوای نور.
یاری قلی، ب.، حرفتی سبحانی، م.، قصاب‌زاده، ج.، و رحیمی، ح. (1397). تجربیات معلمان از عوامل زمینه‌ساز خشونت در مدارس: مطالعه پدیدارشناسانه، فصلنامه علمی اندیشه‌های نوین تربیتی، 14(1)، 197-159. https://doi.org/10.22051/jontoe.2018.10043.1283
یعقوبی، ع. (1394). مخالف‌خوانی‌های دانش‌آموزی و گفتمان مدرسه، مجله مطالعات اجتماعی ایران، 9(4)، 166-139. http://www.jss-isa.ir/article_26765.html?lang=fa
یوسف‌زاده، ل.، نجف‌پور باغچه‌جوقی، س.، باباپور، پ.، و عبدالله‌نژاد، ط. (1403). تحلیل و بررسی خشونت در مدارس در بین دانش‌آموزان، تحقیقات راهبردی در تعلیم و آموزش و پرورش، 1(12)، 9-1. https://civilica.com/doc/1949901
Astor, R. A., Meyer, H. A., & Pitner, R. O. (2001). Elementary and middle school students’ perceptions of violence-prone school subcontexts. The Elementary School Journal, 101(5), 511–528. https://doi.org/10.1086/499685
Chen, J.-K., & Wei, H.-S. (2013). School violence, social support and psychological health among Taiwanese junior high school students. Child Abuse & Neglect, 37(4), 252–262. https://doi.org/10.1016/j.chiabu.2013.01.001
Duru, E. & Balkis, M. (2018). Exposure to school violence at school and mental health of victimized adolescents: The mediation role of social support. Child Abuse & Neglect, 76, 342-352. https://psycnet.apa.org/doi/10.1016/j.chiabu.2017.11.016
Galtung, J. (1969). Violence, peace, and peace research. Journal of Peace Research, 6(3), 167–191. https://doi.org/10.1177/002234336900600301
Heitmeyer, W., & Hagan, J. (Eds.). (2003). International handbook of violence research. Kluwer Academic Publishers. https://doi.org/10.1007/978-0-306-48039-3
Janosz, M., Archambault, I., Pagani, L. S., Pascal, S., Morin, A. J. S., & Bowen, F. (2008). Are there detrimental effects of witnessing school violence in early adolescence? Journal of Adolescent Health, 43(6), 600–608. https://doi.org/10.1016/j.jadohealth.2008.04.011
Johnson, S. L., Burke, J. G., & Gielen, A. C. (2012). Urban students’ perceptions of the school environment’s influence on school violence. Child Indicators Research, 34(2), 92–102. https://doi.org/10.1093/cs/cds016
Mestry, R. (2015). Exploring the forms and underlying causes of school-based violence: Implications for school safety and security. Anthropologist, 19(3), 655-663. http://dx.doi.org/10.1080/09720073.2015.11891700
Miller, T. W., (Ed). (2008). School violence and primary prevention. Springer Science & Business Media.
Ncontsa, V. N., & Shumba, A. (2013). The nature, causes and effects of school violence in South African high schools. South African journal of education, 33(3), 1-15. http://dx.doi.org/10.15700/201503070802
Walby, S. (2013). Violence and society: Introduction to an emerging field of sociology. Current Sociology, 61(2), 95–111. https://doi.org/10.1177/0011392112456478
Wieviorka, M. (2009). Violence: A new approach. SAGE Publications Ltd. https://doi.org/10.4135/9781446269558
World Health Organization. (2002). World report on violence and health. https://www.who.int/publications/i/item/9241545615
دوره 19، شماره 2
تابستان 1404
صفحه 106-132

  • تاریخ دریافت 22 مرداد 1404
  • تاریخ پذیرش 19 آبان 1404
  • تاریخ اولین انتشار 19 آبان 1404
  • تاریخ انتشار 01 تیر 1404