سبک‌های فراغتی نوجوانان در عصر دیجیتال: تبیین جامعه‌شناختی نقش سرمایه‌های خانوادگی و ارتباط با عملکرد تحصیلی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 دانش‌آموختۀ کارشناسی ارشد جامعه‌شناسی، گروه علوم اجتماعی، دانشکده ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه گیلان، گیلان، ایران

2 استادیار، گروه علوم اجتماعی، دانشکده ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه گیلان، گیلان، ایران

3 دانشیار، گروه علوم اجتماعی، دانشکده ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه گیلان، گیلان، ایران

چکیده
زمینه و هدف: پژوهش حاضر به تبیین جامعه‌شناختی سبک‌های فراغتی نوجوانان در عصر دیجیتال و بررسی ارتباط آنها با سرمایه فرهنگی و اقتصادی خانواده و عملکرد تحصیلی پرداخته است. چارچوب نظری با بهره‌گیری از نظریه سرمایه فرهنگی بوردیو، تبیین دی‌ماجیو از پیوند مشارکت فرهنگی با مزیت آموزشی و دیدگاه جامعه شبکه‌ای کاستلز تدوین شد.
روش و داده‌ها: این پژوهش پیمایشی و مقطعی بر روی 321 دانش‌آموز دوره متوسطه شهرستان خمام، منتخب با نمونه‌گیری چندمرحله‌ای، انجام شد. داده‌های پرسشنامه محقق‌ساخته با تحلیل مؤلفه‌های اصلی (PCA) و چرخش واریماکس، همبستگی پیرسون و رگرسیون چندگانه در SPSS 26 تحلیل شدند.
یافته‌ها: تحلیل مؤلفه‌های اصلی، پنج سبک فرهنگی ـ یادگیری، دیجیتال ـ ارتباطی، بدنی ـ ورزشی، رسانه‌ای منفعل و پرخطر ـ هیجانی را شناسایی کرد که 63.7 درصد واریانس کل را تبیین کردند (KMO=0.721؛ Bartlett’s χ²(120)=1462.09؛ p<0.001). سرمایه فرهنگی در مقایسه با سرمایه اقتصادی، ارتباط گسترده‌تر و منسجم‌تری با سبک‌های فراغتی داشت و فراغت فرهنگی ـ یادگیری، رسانه‌ای منفعل و بدنی ـ ورزشی را به‌طور معنادار پیش‌بینی کرد. فراغت دیجیتال ـ ارتباطی با سرمایه‌های خانوادگی رابطه معناداری نداشت و بیشتر با سن و محل سکونت مرتبط بود. در مدل چندمتغیره عملکرد تحصیلی، فراغت فرهنگی ـ یادگیری با معدل رابطه مستقل مثبت و فراغت پرخطر ـ هیجانی رابطه مستقل منفی داشت؛ سایر سبک‌ها سهم مستقل معناداری نداشتند.
بحث و نتیجه‌گیری: فراغت نوجوانان الگویی اجتماعی دارد و با تفاوت‌های آموزشی مرتبط است. کیفیت و جهت‌گیری فعالیت‌های فراغتی بیش از صرف دسترسی به زمان یا منابع مادی اهمیت دارد و بهره‌گیری مکمل از دیدگاه‌های سرمایه فرهنگی و جامعه شبکه‌ای می‌تواند تبیین دقیق‌تری از تفاوت‌های فراغتی نوجوانان فراهم سازد.

کلیدواژه‌ها


ابراهیمی، ق.، رازقی، ن.، و مسلمی پطرودی، ر. (1390). اوقات فراغت و عوامل اجتماعی مؤثر بر آن (مطالعه موردی افراد 15 تا 64 ساله شهرستان جویبار). جامعه‌شناسی کاربردی، 22(4)، 71–98.  https://sid.ir/paper/154867/en
بهرامی، گ.، و خادمیان، ط. (1391). بررسی نحوه گذران اوقات فراغت دانش‌آموزان متوسطه شهر تهران و عوامل مؤثر بر آن با تأکید بر نقش خانواده. فصلنامه خانواده‌پژوهی، 9(3)، 89–119. URL: 20.1001.1.26766728.1391.9.3.6.6
پهلوان، م.، و برزیگر، س.ف. (1390). بررسی گرایش به نحوه گذران اوقات فراغت در بین دختران مقطع متوسطه شهرستان آمل. مطالعات جامعه‌شناختی جوانان، 1(3)، 53–66. https://origin-ir.magiran.com/paper/1026717
سامی، ا.، اسدی، ا.، و قهرمانی, ف. (1404). تحلیلی بر نحوه‌ی گذران اوقات فراغت نوجوانان و جوانان و عوامل مؤثر بر آن در بافت‌های شهری اردبیل. فضای شهری و حیات اجتماعی, 4(12)، 61-76.  doi: 10.22034/jprd.2024.62895.1114
محمدی، ف.، و درزی نژاد، ک. (1403). تجربه گذران اوقات فراغت زنان جوان در بستر چالش‌های اینستاگرامی. فصلنامه تحقیقات فرهنگی ایران, 17(4), 95-124. https://doi.org/10.22035/jicr.20243299.3579
وروانی فراهانی، پ. (1404). تأثیر شبکه‌های اجتماعی بر نحوه گذراندن اوقات فراغت و آسیب‌های فضای مجازی با تأکید بر سلامت معنوی و اخلاق دیجیتال دانش‌آموزان. مطالعات دینی رسانه، 7(26)، 159-196. https://doi.org/10.22034/jmrs.2025.455951.1144
فکوهی، ن. (1383). انسان‌شناسی شهری. تهران: نشر نی.
 
Bourdieu, P. (1984). Distinction: A social critique of the judgement of taste. Cambridge, MA: Harvard University Press.
Bourdieu, P. (1986). The forms of capital. In J. G. Richardson (Ed.), Handbook of theory and research for the sociology of education (pp. 241–258). New York: Greenwood Press.
Castells, M. (2010). The rise of the network society (2nd ed.). Oxford: Wiley-Blackwell.
Cohen, J. (1988). Statistical power analysis for the behavioral sciences (2nd ed.). Lawrence Erlbaum Associates.
DiMaggio, P. (1982). Cultural capital and school success: The impact of status culture participation on the grades of U.S. high school students. American Sociological Review, 47(2), 189–201. https://doi.org/10.2307/2094962
Hair, J. F., Black, W. C., Babin, B. J., & Anderson, R. E. (2022). Multivariate data analysis (8th ed.). Andover: Cengage Learning.
Jessor, R. (1991). Risk behavior in adolescence: A psychosocial framework for understanding and action. Journal of Adolescent Health, 12(8), 597–605. https://doi.org/10.1016/1054-139X(91)90007-K
Livingstone, S., & Helsper, E. J. (2008). Parental mediation and children's internet use. Journal of Broadcasting & Electronic Media, 52(4), 581–599. https://doi.org/10.1080/08838150802437396
Odgers, C. L., & Jensen, M. R. (2020). Annual research review: Adolescent mental health in the digital age. Journal of Child Psychology and Psychiatry, 61(3), 336–348. https://doi.org/10.1111/jcpp.13190
OECD. (2021). 21st-century children: Digital world and well-being. Paris: OECD Publishing.
Orben, A., & Przybylski, A. K. (2019). The association between adolescent well-being and digital technology use. Nature Human Behaviour, 3(2), 173–182. https://doi.org/10.1038/s41562-018-0506-1
Stebbins, R. A. (2015). Serious leisure: A perspective for our time. New Brunswick, NJ: Transaction Publishers.
Steinberg, L. (2017). Adolescence (11th ed.). New York: McGraw-Hill Education.
Sullivan, A., & Brown, M. (2015). Reading for pleasure and academic achievement. British Journal of Sociology of Education, 36(6), 851–871. https://doi.org/10.1002/berj.3180
Twenge, J. M., Martin, G. N., & Spitzberg, B. H. (2018). Trends in U.S. adolescents' media use, 1976–2016: The rise of digital media, the decline of television, and the (near) demise of print. Psychology of Popular Media Culture, 8(4), 329–345. http://dx.doi.org/10.1037/ppm0000203
UNESCO. (2023). Global education monitoring report 2023: Technology in education—A tool on whose terms? Paris: UNESCO.
UNICEF. (2021). The state of the world's children 2021: On my mind—Promoting, protecting and caring for children's mental health. New York: UNICEF.
دوره 20، شماره 1
بهار 1405
صفحه 82-111

  • تاریخ دریافت 18 مرداد 1405
  • تاریخ پذیرش 02 مهر 1405
  • تاریخ اولین انتشار 02 مهر 1405
  • تاریخ انتشار 01 خرداد 1405