نوع مقاله : علمی

نویسندگان

استادیار جامعه‌شناسی، دانشگاه فردوسی مشهد

10.22034/jss.2019.43302

چکیده

در مقالة حاضر، با استفاده از داده‌هایی که از روستاهای زلزله‌زدة بم بعد از وقوع زلزلة سال 1382 جمع‌آوری شده است، یکی از مهم‌ترین انگاره‌های جامعه‌شناختی در زمینة فجایع طبیعی بررسی شده است. زلزله یا هر فاجعة طبیعی دیگر به بخش یا لایه­ای از جامعه آسیب می‌زند که لایة ریخت‌شناختی (مورفولوژی) نامیده می‌شود و طی آن احتمال دارد که جامعه بخشی از اعضای خود را از دست بدهد. این لایه شامل امکانات و ویژگی‌های فیزیکی جامعه است. میزان آسیب‌دیدگی اعضای جامعه، تابعی از شدت حادثه و نیز استحکام فیزیکی و آمادگی دفاعی آن است. ازدست‌دادن برخی از اعضا برای جامعه دو پیامد مهم دارد: اول، آسیب‌دیدن شبکه‌های روابط اجتماعی، و دوم، فعال‌شدن اعضای شبکه­های اجتماعی برای جبران آسیب‌دیدگی. بعد از وقوع حادثه و آسیب‌دیدگی بخشی از جامعه، لایه‌های دیگر فعال می‌شوند و تلاش می­کنند آسیب را حتی‌الامکان کاهش دهند و به‌سوی بهبودی بروند. ویژگی مهم شبکه‌های اجتماعی آن است که عموماً به گره‌های خاصی متکی نیستند و ازبین‌رفتن گره‌های معدود به گسست در شبکه نمی‌انجامد، بلکه دیگر اعضای شبکه را به نزدیکی ترغیب می‌کند. البته، این ادعا را دو عامل مهم محدود می‌کنند: اول، تعداد اعضای آسیب‌دیده، و دوم، میزان فشار معیشتی بر بازماندگان. هر دو عامل اگر افزایش یابند ممکن است انسجام اجتماعی را مختل کنند، نظم اجتماعی را بر هم بریزند و اشخاص را به‌سوی فردگرایی سوق دهند. تحلیل‌های انجام‌شده با استفاده از داده‌های کمّی دست‌ اول نشان می‌دهد که در روستاهای زلزله‌زدة بم، شبکه‌های اجتماعی به یاری تقریباً تمام افراد آسیب‌دیده رفته‌اند و گرچه خود بازماندگان هم آسیب­ دیده بودند، کمک‌رسانی متوقف نشده و این خود عامل مهمی در هضم سریع‌تر پیامدهای ناگوار زلزله بوده است.
 
 

کلیدواژه‌ها

بیان‌زاده، سید اکبر و همکاران (1383) «وضعیت زندگی بازماندگان زلزلة بم»، رفاه اجتماعی، شمارة 13: 113-132.[u1] [D2] 
رحیمی موقر، آفرین و همکاران (1382) «نگرش وابستگان به مواد افیونی و خانواده‌های آنان در مورد تأثیر اعتیاد بر صدمات ناشی از زلزلة بم»، تازه‌های علوم شناختی، شمارة 5: 40-46.
صیرفیان‌پور، شیوا و همکاران (1383) «نارسایی حاد کلیه در آسیب‌دیدگان زلزلة بم»، مجلة دانشکدة پزشکی اصفهان، شمارة 22: 1-6.
کرمی، غلامرضا و همکاران (1386) «بررسی عوارض روان‌شناختی بازماندگان زلزلة بم»، مجلة علوم رفتاری، شمارة 27: 1-32.
مندراس، هانری (1369) مبانی جامعه‌شناسی، ترجمة باقر پرهام. تهران: امیرکبیر.
Berke, P. R., [u3] R. Chuenpagdee, K. Juntarashote, and S. Chang. (2008) "Human-ecological dimensions of disaster resiliency in Thailand[u4] [D5] : social capital and aid delivery." Journal of Environmental Planning and Management 51:303-317.
Bersch, C. (2010) "Disasters: where they find us." Clinical Chemistry and Laboratory Medicine 48:599-602.
Born, C. T., T. R. Cullison, J. A. Dean, R. A. Hayda, N. McSwain, L. M. Riddles, and A. J. Shimkus. (2011) "Partnered Disaster Preparedness: Lessons Learned From International Events." Journal of the American Academy of Orthopaedic Surgeons 19:S44-S48.
Brennan, M. A. and C. G. Flint. (2007a) "Special Issue: Rural communities and disasters." Southern Rural Sociology 22:1-126.
Brennan, M. A. and C. G. Flint. ( 2007b) "Uncovering the hidden dimensions of rural disaster mitigation: capacity building through community emergency response teams." Southern Rural Sociology 22:111-126.
Benedict, L. F. (2006) "The Great Deluge: Hurricane Katrina, New Orleans, and the Mississippi Gulf Coast". Journal of Applied Communications, 90(1), 8.New York, Harper Collins.
Cutter, S., Boruff, B. and Shirley, W. L. (2003) "Social vulnerability to environmental hazards", Social Science Quarterly, 84(2), pp. 242–61.
Durkheim, Emile. (1982) The Rules of Sociological Method. Translated by S. Lukes: Free Press.
Fischer, Henry W. (1998) Response to disaster: fact versus fiction & its perpetuation : the sociology of disaster. Lanham, Maryland: University Press of America.
Forgette, R., B. Dettrey, M. Van Boening, and D. Swanson. (2009) "Before, Now, and After: Assessing Hurricane Katrina Relief." Population Research and Policy Review 28:31-44.
Gill, D. A. (2007) "Secondary trauma or secondary disaster? insights from hurricane katrina." Sociological Spectrum 27:613-632.
Hall, R. A. (2008) "Civil-military cooperation in international disaster response: the Japanese Self-Defense Forces' deployment in Aceh, Indonesia." Korean Journal of Defense Analysis 20:383-400.
Hartman, C. and Squires, G. (2006) There Is No Such Thing as a Natural Disaster: Race, Class and Katrina, New York, Routledge.
Haug, G. H., D. Gunther, L. C. Peterson, D. M. Sigman, K. A. Hughen, and B. Aeschlimann. (2003) "Climate and the collapse of Maya civilization." Science 299:1731-1735.
Hawkins, R. L. and K. Maurer. (2010) "Bonding, Bridging and Linking: How Social Capital Operated in New Orleans following Hurricane Katrina." British Journal of Social Work 40:1777-1793.
Hodell, D. A., J. H. Curtis, and M. Brenner. (1995) "Possible Role of Climate in the Collapse of Classic Maya Civilization." Nature 375:391-394.
Jobe, K. (2011) "Disaster relief in post-earthquake Haiti: Unintended consequences of humanitarian volunteerism." Travel Medicine and Infectious Disease 9:1-5.
Miller, L. M. (2007) "Collective disaster responses to Katrina and Rita: exploring therapeutic community, social capital and social control." Southern Rural Sociology 22:45-63.
Ozerdem, A. and T. Jacoby. (2006) "Disaster management and civil society: earthquake relief in Japan, Turkey and India." Disaster management and civil society: earthquake relief in Japan, Turkey and India:xiv + 142 pp.
Park, Y. and Miller, J. (2006) ‘The social ecology of Hurricane Katrina: Re-writing the discourse of “natural disasters”‘, Smith College Studies in Social Work, 76(3),
Peterson, L. C. and G. H. Haug. (2005) "Climate and the collapse of Maya civilization." American Scientist 93:322-329.
pp. 9–24.
Tierney, K. J. (2007) "From the margins to the mainstream? Disaster research at the crossroads." Annual Review of Sociology 33:503-525.
Tootle, D. M. (2007) "Disaster recovery in rural communities: a case study of Southwest Louisiana." Southern Rural Sociology 6: 2-27.
Valencio, N. (2010) "Disasters, Social Order and Civil Defense Planning: the Brazilian context." Saude E Sociedade 19:748-762.
Vervaeck, Armand and James Daniell. (2011) "CATDAT estimated loss after Japan tsunami." vol. 2011.
Wolbring, G. (2011) "Disability, Displacement and Public Health: A Vision for Haiti." Canadian Journal of Public Health-Revue Canadienne De Sante Publique 102:157-159.