توانمندسازی سیاسی زنان در پرتو نواندیشی دینی: تحلیلی از مسیر بازخوانی تا کنش اجتماعی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 دانشجوی مقطع دکترا رشته جامعه شناسی، گروه علوم اجتماعی، دانشکده علوم اقتصادی و اجتماعی، دانشگاه بوعلی سینا، همدان، ایران

2 استادیار جامعه شناسی، گروه علوم اجتماعی، دانشکده علوم اقتصادی و اجتماعی، دانشگاه بوعلی سینا، همدان، ایران

3 استادیار جامعه شناسی، گروه علوم سیاسی، دانشکده علوم اقتصادی و اجتماعی، دانشگاه بوعلی سینا، همدان، ایران

10.22034/jss.2026.2077581.1931
چکیده
زمینه و هدف: نوگرایی دینی با بازنگری در متون مذهبی و ارائه تفسیرهای تازه از آموزه‌های سنتی، در تحول نگاه به زن و گسترش مشارکت سیاسی و اجتماعی او در ایران پس از انقلاب اسلامی نقش داشته است. این گفتمان با بازخوانی مفاهیم بنیادین شریعت، قرائتی نو از نسبت دین و قدرت اجتماعی ارائه می‌دهد. در این چارچوب، توانمندسازی سیاسی زنان نه گفتمانی مستقل، بلکه خرده‌گفتمانی در درون نواندیشی دینی تلقی می‌شود. ازاین‌رو، پژوهش حاضر به تحلیل گفتمان نوگرایان دینی و تبیین بازنگری یا گسست معنایی آن نسبت به گفتمان سنتی می‌پردازد.
روش و دادهها: این مقاله با بهره‌گیری از نظریه گفتمان لاکلائو و موف به تحلیل مسائل مربوط به زنان در اندیشه‌ی سه تن از نواندیشان دینی: سید مصطفی محقق داماد، حسن یوسفی اشکوری و محسن کدیور می‌پردازد.
یافتهها: یافته‌ها نشان می‌دهد که هر سه متفکر، با تأکید بر مفاهیمی چون عدالت، عقلانیت و کرامت انسانی، درصدد برساخت گفتمانی نو هستند که در آن توانمندسازی سیاسی زنان نه از مسیر تقابل با دین، بلکه از رهگذر بازتفسیر از دین امکان‌پذیر است.
بحث و نتیجهگیری: توانمندسازی سیاسی زنان در گفتمان نواندیشی دینی نه نتیجه اجماع نظری، بلکه حاصل یک کشمکش گفتمانی مستمر با گفتمان فقهی ـ سنتی است. این گفتمان اگرچه موفق شده است معنای زن را از تابعیت صرف خارج کرده و او را به‌عنوان سوژه‌ای حقوق‌مند بازتعریف کند، اما همچنان در برخی موارد در مرزهای فقهی متوقف می‌ماند و از تبدیل کامل این بازتعریف به پروژه‌ای سیاسی ـ نهادی ناتوان است.

کلیدواژه‌ها

موضوعات

افضلی، ر.، و زمانی، عو (1400). سیاست هم ارزی، هژمونی و ساخت سیاسی فضا، آمایش سیاسی فضا، 3(4)، :313- 298. https://psp.modares.ac.ir/article_20971.html
بشیر، ح. (1399). روش عملیاتی تحلیل گفتمان. تهران: انتشارات سروش.
بهرامی برومند، م. (1395). دیگری در اندرونی ( واکاوی فضای جنسیتی)،  جلد اول. تهران: نشر تیسا.
پدرام، س. (1380)  نواندیشی دینی در ایران. تهران: انتشارات آگاه.
تقی‌لو، ف.، و حیدری، ف. (1402). تحول در بازنمایی زن در گفتمان های اسلامی و نسبت آن با کودک همسری در دوره جمهوری اسلامی، نشریه جامعه شناسی اقتصادی و توسعه. 12(1)، 109-81. https://doi.org/10.22034/jeds.2023.56542.1726
داوری، ر.، سروش، ع.، و اشکوری،  ح. (1372). دین، ایدئولوژی و تعبیر ایدئولوژیک از دین، فرهنگ توسعه، شماره ۵: ۱-۱۲. https://elmnet.ir/doc/1886475-89223
رسولی، ح.، محقق داماد، س.، و پاشازاده، ح. (1399). حمایت از مد (آفرینش های پوششی- زیبایی) از رهگذر حقوق مالکیت صنعتی ایران و فرانسه. دوفصلنامه دانشنامه حقوق اقتصادی. 27(۱۷)، 216-197. https://doi.org/10.22067/le.v26i16.85039              
سلطانی، س.ع. (1383). تحلیل گفتمان به مثابه نظریه و روش، فصلنامه علوم سیاسی. 7(28)، 180-153. https://sid.ir/paper/450318/fa
سلطانی، س.ع. (1400). قدرت، گفتمان و زبان.؛ ساز و کارهای جریان قدرت در جمهوری اسلامی ایران. تهران: نشر نی.
شادی طلب، ژ.، وهابی، م.، ، ورمزیار، ح. (1384).  فقر درآمدی فقط یک جنبه از فقر زنان سرپرست خانوار، فصلنامه رفاه اجتماعی، 5(7)، 247-227.   https://refahj.uswr.ac.ir/browse.php?a_id=2120
 علی پور، پ.، زاهدی، م.، ملکی، ا.، و جوادی یگانه، م. (1396). تحلیل گفتمان عدالت جنسیتی در برنامه پنج ساله ششم توسعه اقتصادی، فرهنگی و اجتماعی جمهوری اسلامی ایران، مطالعات تحقیقات اجتماعی در ایران. 6(2)، 229-203.  https://doi.org/10.22059/jisr.2017.233842.527
کدیور، محسن (1390). بازخوانی حقوق زنان در اسلام، «­عدالت­مساواتی» ­به­جای «­عدالت استحقاقی». در وبگاه تخصصی محسن کدیور به آدرس: https://kadivar.com/12801/ .
محقق داماد، س. م. (1387). در میزگردی با عنوان: بررسی نسبت اخلاق و دین. آیین مهر، ۱۶: ۳-۱۰. https://sid.ir/paper/133564/fa
محقق داماد، س. م. (1388). تحولات اجتهاد شیعی: مکتب‌ها، حوزه ها و روش ها. مجله تحقیقات حقوقی، 12(50)، ۲۵-۴۸. https://lawresearchmagazine.sbu.ac.ir/article_56273.html
محقق داماد، س. م. و خسروی، ک. (1402). برابری جنسیت در قصاص؛ شرط ثبوت یا اجراء. فصلنامه علمی فقه و آموزه های حقوق جزاء. 1(2)، 18-1.  https://sanad.iau.ir/fa/Article/999976?FullText=FullText
یوسفی اشکوری، ح. (1402). اسلام؛ زن، جنسیت و حجاب. مجموعه مقالات. تابستان 1402: آلمان- بن.

Glaser, B.G. and Strauss, A. L. (1967). The Discovery of Grounded Theory: A Basic Strategy Underlying Qualitative Resaerch. New York: Routledge

Howarth, D. (2000). Discourse. Open University Press.

Laclau, E., & Mouffe, C. (2001). Hegemony and Socialist Strategy. London: Verso.

Lincoln, Y. S., & Guba, E. G. (1985). Naturalistic Inquiry. Newbury Park, CA: Sage.

Patton, M. Q. (2015). Qualitative Research & Evaluation Methods. Thousand Oaks: Sage.

Potter, J., & Wetherell, M. (1987). Discourse and Social Psychology: Beyond Attitudes and Behaviour, London: Sage.

مقالات آماده انتشار، پذیرفته شده
انتشار آنلاین از 28 خرداد 1405

  • تاریخ دریافت 21 آبان 1404
  • تاریخ پذیرش 13 اردیبهشت 1405
  • تاریخ اولین انتشار 28 خرداد 1405
  • تاریخ انتشار 28 خرداد 1405