فرزندآوری: تحول معنایی، تأملی در تغییر ارزش‌های خانوادگی(مطالعه موردی زنان و مردان متأهل تک ­فرزند یا بی ­فرزند ساکن شهر کرج)

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 دانشیار جامعه شناسی فرهنگی- دانشگاه علامه طباطبایی، تهران، ایران.

2 دانشجوی دکتری بررسی مسائل اجتماعی ایران- دانشگاه شهید بهشتی ، تهران، ایران

چکیده
هدف این پژوهش بررسی تحول معنای فرزندآوری در بستر تغییر ارزش‌های خانوادگی است. در این راستا ارزیابی تفاوت‌ بین تعداد مطلوب فرزندان و رفتارهای واقعی زوجین در فرزندآوری نیز بررسی شده است. علی‌رغم اینکه کم­فرزندی در جامعه ما مطلوب نیست، امّا کاهش نرخ باروری به زیر سطح جانشینی، نشان از افزایش رفتار تک­فرزندی یا گرایش به نداشتن فرزند در میان خانواده­های ایرانی دارد. پژوهش حاضر با رویکرد کیفی و روش پدیدارشناسی توصیفی و نمونه‌گیری هدفمند و تکنیک مصاحبة عمیق نیمه‌ساختاریافته با 14 نفر از زنان و مردان متأهل ساکن شهرکرج انجام شد. یافته‌های این پژوهش نشان می‌دهد که در تجربه زیسته مشارکت‌کنندگان، الگوهای معنایی مربوط به فرزندآوری در مقایسه با پیشینه فرهنگی و خانوادگی جامعه ایرانی، دستخوش دگرگونی شده است. تصمیم‌گیری درباره فرزندآوری از نگاه آنان بیشتر بر اساس ملاحظاتی نظیر گسترش فضای مجازی و تغییر در الگوی روابط و فرزندآوری، بازاندیشی درباره مفهوم فرزندآوری، کمال­گرایی، دغدغه­های زیست­محیطی، جامعه نابسامان، فردگرایی، نگرانی از ناپایداری زندگی زناشویی، نگرانی از پذیرش مسئولیت فرزندآوری، بدن­مندی _ سلامتی، فضای غیر حمایتی خانواده و جامعه از فرزندآوری، تغییر سبک فرزندپروری، شکاف بین شرایط اقتصادی موجود و انتظارات و ضدارزش شدن خانواده پر جمعیت صورت می­گیرد. با توجّه به نتایج پژوهش، ذات تجربه فرزندآوری در خانواده «فرزندآوری آگاهانه» است که پیامد آن، رفتار تک­فرزندی و یا بی­فرزندی می­باشد. افراد مورد مطالعه برای اقدام به فرزندآوری، نه تنها شرایط فردی و خانوادگی را مدنظر قرار می­دهند، بلکه به مقتضیات زندگی در جامعه مدرن و محیط زیست پیرامون خود نیز توجه دارند.
 

کلیدواژه‌ها


آزاد ارمکی، تقی (1386). جامعه‌شناسی خانواده ایرانی. تهران: سمت.        
 اینگلهارت، رونالد (1382). نوسازی و پسانوسازی. در نوسازی (مجموعه مقالات). ترجمه علی مرتضویان. فصلنامه ارغنون. 1-33.
برگر، پیتر ال (1396). سایبان مقدس - عناصر نظریه ‌جامعه‌شناسی دین. ترجمه ابوالفضل مرشدی. تهران: نشر ثالث.
پیمایش ملی ارزش‌ها و نگرش‌های ایرانیان؛ موج سوم (1395). وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی. تهران: دفتر انتشارات طرح پیمایش ملی ارزش‌ها و نگرش‌های ایرانیان.
چمنی، سولماز؛  مشفق، محمود؛ شکربیگی، عالیه (1395). مطالعه چالش­های فرزندآوری در شهر تهران با تأکید بر روش ترکیبی. مجله مطالعات جنسیت و خانواده. سال سوم، شماره اول. 9- 38.
حسنی درمیان، غلامرضا؛ میرزایی، حسین؛ میرابی، سعیده (1399). بررسی پدیدارشناسانۀ آگاهی زنان متأهل از فرزندآوری. مجله جامعه­شناسی کاربردی. سال 31، شماره 79. 1-20.
حمیدی‌فر، مهدی؛ کنعانی، محمدامین، عباداللهی چنذانق، حمید (1396). نگاه بی فرزندان ارادی به فرزندآوری: مطالعه ای در شهر رشت. نشریه جامعه‌پژوهی فرهنگی. دوره:8. شماره:3 :27-54.
خلج آبادی، فریده و سرایی، حسن (1395). واکاوی شرایط زمینه ساز قصد و رفتار تک‌فرزندی در تهران. فصلنامه شورای فرهنگی اجتماعی زنان و خانواده / سال هیجدهم/ شماره 71، 30-58.
درگاه ملی آمار (1403). میزان باروری در ایران. دسترسی به مطالب از طریق لینک: http://amar.org.ir/statistical-information?statid=28515 
رازقی نصرآباد، حجیه بی‌بی؛ حسینی، زینب و شیخی، محمدتقی (۱۳۹۵). تجربه­زیسته زنان شهر شهریار از تک‌فرزندی با تأکید بر چرایی و پیامدهای آن. نامه انجمن جمعیت‌شناسی ایران. سال یازدهم، (۲۲)، ۴۳-۸۲.
 ساروخانی، باقر؛ حیدری، عصمت؛ ادریسی، افسانه (1402). بررسی جامعه شناختی تأثیر عوامل اجتماعی بر گرایش زنان به تک‌فرزندی. راهبرد اجتماعی فرهنگ، 12(3). 1055-1082.
شهابی، سیامک (1382). تحلیل عوامل موثر بر ارزش‌های خانوادگی جوانان روستایی: مورد مطالعه استان اصفهان. فصلنامه روستا و توسعه.
عباسی­شوازی، محمد جلال؛ محمودیان، حسین؛ صادقی، رسول؛ قربانی، زهرا (1397). تأثیر جهت­گیری­های ارزشی نگرشی بر ایده­آل­های فرزندآوری در ایران. نامۀ انجمن جمعیت‌شناسی ایران، سال سیزدهم، شماره 26، 37- 66.
عسکری ندوشن، عباس؛ عباسی شوازی، محمد جلال؛ شمس قهفرخی، فریده؛ روحانی، علی؛ عینی زیناب، حسن (1401). در دوراهی تصمیم به فرزندآوری: واکاوی چالش‌های فردی و اجتماعی فرزندآوری در بستر باروری پایین در شهر اصفهان. 33(88) 1-28.
عظیمی، رضا (1400). تحلیل ثانویۀ ارزش­های جنسیتی با توجه به داده­های پیمایش ارز­ش­ها و نگرش­های ایرانیان. فصلنامه علمی مطالعات فرهنگ و ارتباطات. 53 (22) 247-268.
عظیمی­هاشمی، مژگان؛ رضامنش، فاطمه؛ اعظم کاری، فائزه؛ بی‌گناه، معصومه (1394). ارزش­ها، نگرش­ها و الگوهای کنش جوانان در خصوص همسر گزینی و روابط پیش از ازدواج: مورد مطالعه دانشجویان دانشگاههای استان خراسان رضوی. راهبرد فرهنگ. شماره 29، 179-212.
علی‌دوستی، حسام‌الدین؛ حریری، مهدی؛ صفاریان، محسن (1401). تمایل به فرزندآوری در شهر کرمانشاه: تعیین کننده‌ها و محدودیت­ها. نشریة علوم اجتماعی دانشگاه فردوسی مشهد، 1 (20) شماره پیاپی 43. 83-109.
فروتن، یعقوب و بیژنی، حمیدرضا (1399) تک‌فرزندی و تعیین کننده‌های آن در ایران‌.نامه انجمن جمعیت‌شناسی ایران، سال پانزدهم، 265-291.
کرسول، جان (1400). پویش کیفی و طرح پژوهش. ترجمه حسن دانایی فرد و حسین کاظمی. تهران: صفار.
گیدنز، آنتونی (1391). پیامدهای مدرنیت. ترجمه محسن ثلاثی. تهران: نشر مرکز.
گیدنز، آنتونی (1392). تجدد و تشخص، جامعه و هویت شخصی در عصر جدید. ترجمه ناصر موفقیان. تهران: نشر نی.
گیدنز، آنتونی (1394)‌. جامعه‌شناسی، ترجمه حسن چاوشیان‌، تهران : نشر نی.
مدنی، سعید (1400). گزارش وضعیت سالمندی در ایران 1388 تا 1398، تهران: گوتنبرگ. 
ملکی، امیر؛ عباسی، آمنه؛ صادقی، رسول؛ بالاخانی، قادر (1400). تحلیل چندسطحی عوامل مؤثر بر ارزش‌های خانوادگی در ایران. فصلنامه مطالعات ملی. 4 (22) 163-185.
 نوابخش، مهرداد؛ خدابخش، رضا؛ کلدی، علیرضا؛ سوادیان، پروین (1402). تحلیل جامعه­شناختی تأثیرات برنامه­های پنج‌ساله توسعه بر نهاد خانواده: با تأکید بر آسیب­های آن. فصلنامه علمی - پژوهشی سبک زندگی اسلامی با محوریت سلامت. دوره 7. شماره 2، 238-255.
 
دوره 18، شماره 4
زمستان 1403
صفحه 81-104

  • تاریخ دریافت 04 اسفند 1403
  • تاریخ بازنگری 10 شهریور 1404
  • تاریخ پذیرش 07 مهر 1404
  • تاریخ اولین انتشار 07 مهر 1404
  • تاریخ انتشار 01 اسفند 1403