خواسته‌ها و ناخواسته‌های زنان در برکشیدن پزشکی نوین: تحلیل گفتمان انتقادی نشریات شکوفه، دانش و عالم نسوان

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده

پزشک، دکترای جامعه‌شناسی، مرکز تحقیقات عوامل اجتماعی مؤثر بر سلامت، دانشگاه علوم پزشکی شهید بهشتی، تهران، ایران.

چکیده
زمینه و هدف: زنان همواره قربانیان منفعل پزشکی‌سازی نبوده‌اند و در مواردی در فرآیند پزشکی‌سازی از پایین نقش داشته‌اند. رجوع به شواهد تاریخی می‌تواند به فهم بهتر نحوه مواجهه زنان با پزشکی نوین و فرآیند پزشکی‌سازی بدن و زندگی زنان کمک کند. هدف این مطالعه واکاوی نحوه مواجهه کنشگران زن در عرصه مطبوعات ایران در اواخر دوره قاجار با پزشکی نوین است.
روش و داده‌ها: در این مطالعه کیفی از تحلیل مضمون برای شناسایی الگوهای معنایی و مضامین محوری متون و از تحلیل گفتمان انتقادی برای تفسیر این مضامین در پیوند با فرآیندهای تولید معنا، مناسبات قدرت و زمینه تاریخی-اجتماعی استفاده شد. از میان نشریات زنان اواخر دوره قاجار، سه نشریه دانش، شکوفه و عالم نسوان که بیش از سایرین به موضوع پزشکی و سلامت پرداخته بودند، به‌طور هدفمند انتخاب شدند. ابتدا تحلیل مضمون بر اساس رویکرد شش‌مرحله‌ای براون و کلارک انجام گرفت و سپس برای تحلیل لایه‌های عمیق‌تر معنایی و ایدئولوژیک، الگوی سه‌بعدی تحلیل گفتمان انتقادی فرکلاف به کار بسته شد.
یافته‌ها: هفت مضمون اصلی شناسایی شد: ۱. طرد معرفت سنتی، ۲. ضرورت حفظ‌الصحه و استقرار پزشکی مدرن، 3. برساخت مرجعیت و اقتدار پزشکان، 4. گفتمان مدرنیته، تمدن و دیگریِ مدرن، 5. جامعه سلسله‌مراتبی و انضباط اجتماعی به‌مثابه ابزار استقرار پزشکی مدرن، 6. پزشکی‌سازی بدن زنانه و زیست اجتماعی زنان، 7. بازتولید نقش‌های جنسیتی در گفتمان حفظ‌الصحه. تحلیل گفتمان انتقادی نشان داد نشریات زنان از طریق طرد زبانیِ طب سنتی، اقتداربخشی به پزشکان و هنجارسازی بهداشتی در زیست روزمره، پزشکی مدرن را وارد حوزه خصوصی کردند. این کنش گفتمانی با وجود کارکرد رهایی‌بخش و احیای عاملیت زنان در تقابل با سلطه مردسالارانه و همسویی با گفتمان تجدد، در فرآیندی ناخواسته با بازتولید نقش‌های جنسیتی، بدن زن را به کانون انضباط، نظارت و هژمونی زیست­پزشکی نوین تبدیل نمود.
بحث و نتیجه‌گیری: پزشکی‌سازی در اواخر قاجار صرفاً پروژه‌ای تحمیلی و انضباطی از بالا نبوده، بلکه در قالب «پزشکی‌سازی از پایین» و به‌مثابه راهبردی فعالانه از سوی زنان برای بازتعریف عاملیت و حق بر سلامت خود به کار گرفته شده است؛ هرچند پیامدهای ناخواسته‌ای چون تثبیت سلطه زیست‌پزشکی بر بدن و زندگی زنان را به همراه داشته است.

کلیدواژه‌ها


آبوت، پ.، و والاس، ک. (1381). جامعه شناسی زنان. مترجم: منیژه نجم عراقی. تهران: نشرنی
باقری، ا.، خواجه، ش. (1393). نکاتی در باب بهداشت و سلامت عمومی در «نشریه شکوفه» با تکیه بر سلامت مادر و کودک، مجله تاریخ پزشکی، 6(20)، 47-82 .  https://doi.org/10.22037/mhj.v6i20.10910  
باغدار دلگشا، ع.، سرافرازی، ع.، زنجانی زاده، ه.، و وکیلی، ه. (1396). «حفظ‌الصحه نسوان» در مطبوعات زنان (با تکیه بر مطبوعات منتشرشده از 1307-1289 ش./ 1928-1910 م.)، مجله تاریخ پزشکی، 9(32)، 31-44. https://doi.org/10.22037/mhj.v9i32.17749
جزنی، ب. (1388). انقلاب مشروطیت ایران: نیروها و هدف ها. انتشارات سازمان اتحاد فداییان خلق.
خسروپناه، م.ح. (1381). هدف ها و مبارزه زن ایرانی از انقلاب مشروطه تا سلطنت پهلوی، تهران: پیام امروز.
طولابی، ت.، و صفائیان، ب. (1397). ‌دگرگشت مفهوم پزشکی و بهداشت در بستر روزنامه‌نگاری زنان: بررسی نمونه قابلگی و دایگی در دوره قاجاری و پهلوی اول، مطالعات تاریخ فرهنگی (پژوهش نامه انجمن ایرانی تاریخ)، 9(35)، 51-70. https://www.chistorys.ir/article_205362.html
عسگریان، د.، اکبری، م.ع.، و گرمارودی، غ.ر. (1403)، نقش حاکمیت و حامیان زنان در بهبود سطح سلامت زنان ایرانی متاثر از تغییرات دنیای مدرن در دوره قاجار و پهلوی (1226ش-1357ش)، تاریخ علم، 22 (1)، 133-164. https://doi.org/10.22059/jihs.2025.380723.371798
غلامعلی پور، م.، و پیربداقی، ن. (1405). حق بر سلامت: دستاورد ناشناخته زنان از جنبش مشروطه، دوفصلنامه تحقیق و توسعه در حقوق عمومی، 3(5)، 320-342. https://doi.org/10.22034/jrpl.2026.735848
فلور، و. (1386). سلامت مردم در ایران قاجار. مترجم: ایرج نبی‌‌پور. بوشهر: دانشگاه علوم پزشکی و خدمات‌ بهداشتی‌درمانی بوشهر.
کاتوزیان، ه. (۱۳۸9). دولت و جامعه در ایران: انقراض قاجاریه و استقرار پهلوی. مترجم: حسن افشار. تهران: نشر مرکز.
کاشانی‌ثابت، ف. (1404). زایش شهروندان (زنان و سیاست‌های مادری در ایران). مترجم: سمیه طباطبائی. تهران: نشر بیدگل.
کلاته ساداتی، ا.،  باقری لنکرانی،ک.، و فلک الدین، ز. (1400). ذهنیت مدرن، سلطه و میدان نابرابرِ دانش، منابع و استعداد: چالش‌های شکل‌گیری علوم انسانیِ پزشکی در ایران، جامعه شناسی کاربردی، 32 (3): 55-76. doi: 10.22108/jas.2021.124480.1961
 
Azarbakhsh, H., Khezri, R., Dehghani, S. P., & Rezaei, F. (2025). The Increasing Trend of Cesarean Section in Iran: A Challenge for the Health System. Archives of Iranian medicine, 28(5), 322. https://doi.org/10.34172/aim.34028
Ballard, K., Elston, M. Medicalisation: A Multi-dimensional Concept. Soc Theory Health 3, 228–241 (2005). https://doi.org/10.1057/palgrave.sth.8700053
Carlsson, F., & Råberg, L. (2024). The germ theory revisited: A noncentric view on infection outcome. Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America, 121(17), e2319605121. https://doi.org/10.1073/pnas.2319605121
Conrad, P. (1992). Medicalization and Social Control. Annual Review of Sociology, 18, 209–232. http://www.jstor.org/stable/2083452
Conrad, P. (2005). The Shifting Engines of Medicalization. Journal of Health and Social Behavior, 46(1), 3–14. http://www.jstor.org/stable/4147650
Conrad, P. (2007). The medicalization of society. Johns Hopkins University Press
Conrad, P., & Schneider, J. W. (1980). Looking at levels of medicalization, A comment on strong's critique of the thesis of medical imperialism. Social Science & Medicine, 14(1), 75–79. https://doi.org/10.1016/S0271-7123(80)90804-4
Correia T (2017) Revisiting Medicalization: A Critique of the Assumptions of What Counts as Medical Knowledge. Front. Sociol. 2:14. https://doi.org/10.3389/fsoc.2017.00014
Davis, J.E. (2009). Medicalization, Social Control, and the Relief of Suffering. In The New Blackwell Companion to Medical Sociology, W.C. Cockerham (Ed.). https://doi.org/10.1002/9781444314786.ch10
Fainzang S. (2013). The other side of medicalization: self-medicalization and self-medication. Culture, medicine and psychiatry, 37(3), 488–504. https://doi.org/10.1007/s11013-013-9330-2
Furedi, F. (2006). Where have all the intellectuals gone?: Confronting 21st century philistinism (2nd ed.). Continuum.
Hameed, S. (2019). Medicalization – A Growing Problem. Journal of the Scientific Society, 46(3), 75–78. https://doi.org/10.4103/jss.JSS_3_19
Mccain, Chase Landes, "Looking at Levels of Medicalization in the Institutional Narrative of Substance Use Disorders in the Military" (2015). USF Tampa Graduate Theses and Dissertations.https://digitalcommons.usf.edu/etd/5740
Nichols, F (2000). History of the Women’s Health Movement in the 20th Century, Journal of Obstetric, Gynecologic & Neonatal Nursing. 29(1): 56-64. https://doi.org/10.1111/j.1552-6909.2000.tb02756.x
Purdy, L. (2001). Medicalization, medical necessity, and feminist medicine. Bioethics, 15(3), 248–261. https://doi.org/10.1111/1467-8519.00235
Scott, W. J. (1990). PTSD in DSM-III: A case study in the politics of diagnosis and the rise of diagnostic sociological method. Social Problems, 37(3), 294–310. https://doi.org/10.2307/800744
Szasz, T. (2007). Medicalization of everyday life: Selected essays. Syracuse University Press.
Wienclaw, R. A. (2021). Health and medicine: Feminist perspectives. EBSCO Research Starters. https://www.ebsco.com/research-starters/women-s-studies-and-feminism/health-and-medicine-feminist-perspectives
Williams, S., Gabe, J. (2015). Peter Conrad: The Médicalisation of Society. In: Collyer, F. (eds) The Palgrave Handbook of Social Theory in Health, Illness and Medicine. Palgrave Macmillan, London. https://doi.org/10.1057/9781137355621_39
دوره 20، شماره 2
تابستان 1405
صفحه 71-43

  • تاریخ دریافت 01 مرداد 1405
  • تاریخ پذیرش 24 مهر 1405
  • تاریخ اولین انتشار 24 مهر 1405
  • تاریخ انتشار 01 تیر 1405