حکمرانی داده و مشارکت در دولت رفاهِ رقومی (دیجیتال)، مطالعه موردی پایگاه اطلاعات رفاه ایرانیان

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 دانشیار، گروه برنامه‌ریزی اجتماعی، دانشکدۀ علوم اجتماعی، دانشگاه تهران، تهران، ایران

2 استاد، گروه ارتباطات اجتماعی، دانشکدۀ علوم اجتماعی، دانشگاه تهران، تهران، ایران.

3 دانشجوی دکتری رفاه اجتماعی، گروه برنامه‌ریزی اجتماعی، دانشکده علوم اجتماعی، دانشگاه تهران، تهران، ایران

10.22034/jss.2026.2089913.1949
چکیده
زمینه و هدف: این مقاله با تلفیق «عدالت داده» و «نهادگرایی تاریخی»، حکمرانی داده در «پایگاه اطلاعات رفاه ایرانیان» را با رویکرد تحلیل سیاست انتقادی ارزیابی می‌کند. گذار به سیاست‌گذاری اجتماعی داده‌محور با هدف ارتقای هدف‌گیری و کارآمدسازی تخصیص منابع دنبال می‌شود؛ اما پرسش اصلی آن است که این معماری تا چه حد بر مشارکت معنادار، شفافیت، پاسخ‌گویی و عدالت داده‌ای بنا شده است.
روش و دادهها: پژوهش کیفی با رویکرد تحلیل سیاست انتقادی انجام شد. داده‌ها از بیش از ۲۵ مصاحبه نیمه‌ساختاریافته با مدیران ارشد، معاونان، مشاوران و پژوهشگران این حوزه، حضور در بیش از ۳۵ جلسه تخصصی، و تحلیل اسناد رسمی طی ۱۴۰۳۱۴۰۴ گردآوری شد. داده‌ها با تحلیل مضمونی ترکیبی و در گفت‌وگو با عدالت داده و نهادگرایی تاریخی تفسیر شدند.
یافتهها: یافته‌ها نشان می‌دهد معماری موجود در سه سطح شهروندی، اجتماع‌محور و نهادی، الگوی متمرکزی از حکمرانی داده را بازتولید می‌کند: شهروند به موضوع رؤیت بدل می‌شود، اجتماعات محلی و نهادهای مدنی به حاشیه می‌روند، و نهادهای رفاهی از مشارکت تفسیرگرانه در داده‌ها محروم می‌مانند. ریشه‌های این الگو در مسیر نهادی پس از انقلاب و تثبیت نهادهای حمایتی جزیره‌ای است؛ مسیری که سازوکارهای چندسطحی مشارکت، شفافیت و پاسخ‌گویی را محدود کرده است.
بحث و نتیجهگیری: سیاست‌گذاری اجتماعی داده‌محور در ایران، بدون بازطراحی قواعد مشارکت، از جمله خوداظهاری استاندارد، حق اعتراض و توضیح‌پذیری، حق داده‌نشدن، نقش‌آفرینی اجتماعات محلی و دسترسی تفکیک‌پذیر برای نهادهای رفاهی، با خطر نابرابری دانشی، تمرکز قدرت تبیینی و مشارکت‌زدایی ساختاری مواجه است.

کلیدواژه‌ها


Eubanks, V. (2018). Automating inequality: How high-tech tools profile, police, and punish the poor. St. Martin's Press
Jørgensen, R. F. (2023). Data and Rights in the Digital Welfare State: The Case of Denmark. Information, Communication & Society 26(1): 123–138. https://doi.org/10.1080/1369118X.2021.1934069
Lincoln, Y. S. (1985). Naturalistic inquiry, sage.
Mahoney, J. (2001). Path-dependent explanations of regime change: Central America in comparative perspective. Studies in Comparative International Development, 36, 111-141. https://doi.org/10.1007/BF02687587
O’Connor, M. K., & Netting, F. E. (2010). Analyzing social policy: Multiple perspectives for critically understanding and evaluating policy. John Wiley & Sons.
Pierson, P. (2000). Increasing returns, path dependence, and the study of politics. American Political Science Review, 94 (2), 251-267. https://doi.org/10.2307/2586011
Pierson, P., & Skocpol, T. (2002). Historical institutionalism in contemporary political science. In I. Katznelson & H. V. Milner (Eds.), Political science: The state of the discipline (pp. 693–721). W. W. Norton.
Schou, J., & Hjelholt, M. (2019). Digitalizing the welfare state: Citizenship discourses in Danish digitalization strategies from 2002 to 2015. Critical Policy Studies, 13(1), 3–22. https://doi.org/10.1080/19460171.2017.1333441
Sen, A. (2011). Development as freedom: An Indian perspective. In Tracking globalization: Debates on development, freedom and justice (pp. 88–109).
Taylor, L. (2016). The ethics of big data as a public good: Which public? Whose good? Philosophical Transactions of the Royal Society A: Mathematical, Physical and Engineering Sciences, 374(2083), 20160126. https://doi.org/10.1098/rsta.2016.0126
Taylor, L. (2017). What is data justice? The case for connecting digital rights and freedoms globally. Big Data & Society, 4 (2), 2053951717736335. https://doi.org/10.1177/2053951717736335
Taylor, L., & Broeders, D. (2015). In the name of development: Power, profit and the datafication of the global South. Geoforum, 64, 229–237. https://doi.org/10.1016/j.geoforum.2015.07.002
van Zoonen, L. (2020). "Data governance and citizen participation in the digital welfare state." Data & Policy 2, e10. https://doi.org/10.1017/dap.2020.10

مقالات آماده انتشار، پذیرفته شده
انتشار آنلاین از 12 شهریور 1405

  • تاریخ دریافت 07 خرداد 1405
  • تاریخ پذیرش 12 شهریور 1405
  • تاریخ اولین انتشار 12 شهریور 1405
  • تاریخ انتشار 12 شهریور 1405