بازنمایی افراط‌گرایی در رمان شیاطین داستایفسکی: تحلیل محتوای کیفی بر پایه بحران هویت، رادیکال‌شدن تدریجی و مدیریت ترس

حمیدی زاده, احسان; طوبایی, فاطمه; معانی, زهرا

doi:10.22034/jss.2026.2093951.1961

بازنمایی افراط‌گرایی در رمان شیاطین داستایفسکی: تحلیل محتوای کیفی بر پایه بحران هویت، رادیکال‌شدن تدریجی و مدیریت ترس

مقالات آماده انتشار

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

احسان حمیدی زاده ¹

فاطمه طوبایی ²

زهرا معانی ³

¹ استادیار جامعه‌شناسی، دانشکده اقتصاد، مدیریت و علوم اجتماعی، بخش جامعه‌شناسی، دانشگاه شیراز، شیراز، ایران

² دانش‌آموخته دکتری زبان و ادبیات فارسی، دانشکده ادبیات و علوم انسانی، بخش زبان و ادبیات فارسی، دانشگاه شیراز، شیراز، ایران

³ دانشجوی کارشناسی ارشد جامعه‌شناسی، دانشکده اقتصاد، مدیریت و علوم اجتماعی، بخش جامعه‌شناسی، دانشگاه شیراز، شیراز، ایران

10.22034/jss.2026.2093951.1961

چکیده

زمینه و هدف: این مقاله بازنمایی افراط‌گرایی را در رمان شیاطین داستایفسکی بررسی می‌کند. به‌جای تلقی خشونت ایدئولوژیک به‌عنوان محصول مستقیم یک آموزه یا تیپ شخصیتی واحد، پژوهش حاضر می‌پرسد بحران‌های هویت و معنا چگونه در ساختار روایی رمان با سازمان‌دهی گروهی، اضطراب وجودی و نحوۀ مواجهۀ اخلاقی با دیگری پیوند می‌خورند.
روش و داده‌ها: پژوهش با استفاده از تحلیل محتوای کیفی ساختاریافته و براساس ترجمۀ فارسی سروش حبیبی از رمان شیاطین انجام شده است. واحدهای معنایی از گفت‌وگوها، توصیف‌های روایی، کنش شخصیت‌ها و توالی رویدادهای مربوط به ستاوروگین، پیوتر ورخاویِنسکی، کیریلف، شاتوف، استپان ترافیمویچ و چند شخصیت زن و کودک استخراج شدند. بحران هویت، رادیکال‌شدن تدریجی و مدیریت ترس به‌عنوان مفاهیم حساس‌کننده به کار رفتند و زیرمقوله‌ها از طریق خوانش مکرر و مقایسۀ شواهد متنی پالایش شدند.
یافته‌ها: فراط‌گرایی در رمان حاصل تعامل بی‌ثباتی هویتی، فشار گروهی، شرم، ترس، خلأ اخلاقی و ابزارشدن دیگری است. پیوتر از طریق رازداری، تهدید، دست‌کاری زبان اخلاقی و ایجاد همدستی در جرم، آسیب‌پذیری‌های فردی را به خشونت سازمان‌یافته تبدیل می‌کند. ستاوروگین و کیریلف مسیرهای وجودی و اخلاقی متفاوتی را آشکار می‌سازند، درحالی‌که شاتوف امکان خروج از گروه افراطی و هزینۀ این خروج را نشان می‌دهد.
بحث و نتیجه‌گیری: مان شیاطین خشونت افراطی را فرایندی چندسطحی نشان می‌دهد، نه پیامد ناگزیر بحران هویت یا ترس. خشونت هنگامی تثبیت می‌شود که تعهدهای بی‌ثبات، سازوکارهای الزام‌آور گروهی و فشارهای وجودی یکدیگر را تقویت کنند و اشخاص دیگر به ابزار قدرت، انسجام، لذت یا حذف تقلیل یابند.

کلیدواژه‌ها

افراط‌گرایی

شیاطین

بحران هویت

رادیکال‌شدن

مدیریت ترس

اکبری، شکیلا، و بوستانی، داریوش. (۱۴۰۴). ادراک و تجربۀ دانش‌آموزان از خشونت در مدرسه: علل و زمینه‌ها. مطالعات اجتماعی ایران، ۱۹(۲)، ۱۰۶–۱۳۲. https://doi.org/10.22034/jss.2026.2068725.1915

امیربیگی، محمود، و قربانی، نیما. (۱۴۰۰). نظریه مدیریت وحشت: مفاهیم نظری، پژوهش‌های تجربی و انتقادات. رویش روان‌شناسی، ۱۰(۳). https://dor.isc.ac/dor/20.1001.1.2383353.1400.10.3.1.5

ایمان، محمدتقی، و نوشادی، محمودرضا. (۱۳۹۷). تحلیل محتوای کیفی. پژوهش، ۳(۲)، ۱۵-۴۴.

حسینی، آزاده، میرانی، ارسطو، و میر، محمدعلی. (۱۴۰۰). بررسی و تحلیل مفهوم تجربه دینی در آثار داستایفسکی با رویکرد به رمان‌های جنایت و مکافات و برادران کارامازوف. جستارنامه ادبیات تطبیقی، ۱۵. https://dor.isc.ac/dor/20.1001.1.26454882.1400.5.15.5.3

داستایفسکی، فئودور. (۱۳۹۱). شیاطین. ترجمه سروش حبیبی. تهران: نشر نیلوفر.

ذوالفقاری، محمدرضا، رونقی نوتاش، مهناز، و صدیقی، بهرنگ. (۱۴۰۳). گفتمان‌کاوی موسیقی از مشروطه تا انقلاب ۱۳۵۷. مطالعات اجتماعی ایران، ۱۸(۱)، ۲۷–۴۹. https://doi.org/10.22034/jss.2024.1996169.1767

رضوی‌فرد، بهزاد، نظری، نجمه، و مولابیگی، علی. (۱۳۹۹). تحلیل محتوای رمان «همسایه‌ها» در حوزۀ بزهکاری کودک در پرتو یافته‌های جرم‌شناسی. آموزه‌های حقوق کیفری، ۱۷(۲۰)، ۱۴۹–۱۷۸. https://doi.org/10.30513/cld.2021.1487.1243

شرفی، آرمین، و اعوانی، شهین. (۱۳۹۷). بررسی جایگاه مسئلۀ شر در آثار داستایفسکی و تحلیل پاسخ‌های او به این مسئله. اندیشۀ دینی، ۱۸(۶۸)، ۸۵–۱۰۸.https://doi.org/10.22099/jrt.2018.5047

قاسمی، حمید (۱۴۰۰). مرجع پژوهش. تهران: اندیشه آرا.

مختاری، مسروره. (۱۳۹۸). تحلیل محتوایی رمان «آتش به اختیار» اثر محمدرضا بایرامی براساس جامعه‌شناسی رمان ژرژ لوکاچ و لوسین گلدمن. پژوهش‌های بین‌رشته‌ای ادبی، ۱(۱)، ۲۸۴–۳۰۲.https://doi.org/10.30465/lir.2019.3836

Altemeyer, R. A., & Hunsberger, B. (1992). Authoritarianism, religious fundamentalism, quest, and prejudice. The International Journal for the Psychology of Religion, 2(2), 113–133. https://doi.org/10.1207/S15327582IJPR0202_5

Braun, V., & Clarke, V. (2006). Using thematic analysis in psychology. Qualitative Research in Psychology, 3(2), 77–101. https://doi.org/10.1191/1478088706qp063oa

Greenberg, J., Pyszczynski, T., & Solomon, S. (1986). The causes and consequences of a need for self-esteem: A terror management theory. In R. F. Baumeister (Ed.), Public self and private self (pp. 189–212). Springer. https://doi.org/10.1007/978-1-4613-9564-5_10

Kuckartz, U., & Rädiker, S. (2023). Qualitative content analysis: Methods, practice and software (2nd ed.). SAGE Publications. https://doi.org/10.4135/9781036212940

McCauley, C., & Moskalenko, S. (2008). Mechanisms of political radicalization: Pathways toward terrorism. Terrorism and Political Violence, 20(3), 415–433. https://doi.org/10.1080/09546550802073367

Orr, J. (1978). The demonic tendency, politics and society in Dostoevsky’s The Devils. The Sociological Review, 26(1_suppl), 271–283. https://doi.org/10.1111/j.1467-954X.1978.tb03253.x

Padamsee, N. (2024). A dialogue with Dostoevsky: Extremism, media and polyphony. New Writing, 21(3), 361–379. https://doi.org/10.1080/14790726.2024.2345796

Pyszczynski, T., Solomon, S., & Greenberg, J. (2015). Thirty years of terror management theory: From genesis to revelation. In J. M. Olson & M. P. Zanna (Eds.), Advances in experimental social psychology (Vol. 52, pp. 1–70). Academic Press. https://doi.org/10.1016/bs.aesp.2015.03.001

Rollberg, P. (2014). Mastermind, terrorist, enigma: Dostoevsky’s Nikolai Stavrogin. Perspectives on Political Science, 43(3), 143–152. https://doi.org/10.1080/10457097.2014.917244

Schimel, J., Hayes, J., & Sharp, M. (2019). A consideration of three critical hypotheses. In C. Routledge & M. Vess (Eds.), Handbook of terror management theory (pp. 1–30). Academic Press. https://doi.org/10.1016/B978-0-12-811844-3.00001-9

Straus, N. P. (2006). From Dostoevsky to Al-Qaeda: What fiction says to social science. Common Knowledge, 12(2), 197–213. https://doi.org/10.1215/0961754X-2005-002

Wibisono, S., Louis, W. R., & Jetten, J. (2019). A multidimensional analysis of religious extremism. Frontiers in Psychology, 10, Article 2560. https://doi.org/10.3389/fpsyg.2019.02560