الگوی چندسطحی از تضادهای اجتماعی دین‌محور در کردستان

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 دانش‌آموخته دکتری جامعه‌شناسی فرهنگی، گروه علوم اجتماعی، دانشگاه فرهنگیان، کردستان، ایران.

2 استادیار جامعه‌شناسی، گروه جامعه‌شناسی، دانشکده علوم انسانی، دانشگاه آزاد اسلامی واحد تهران مرکز، تهران، ایران

10.22034/jss.2026.2086841.1943
چکیده
زمینه و هدف: با وجود تأکید بخش عمده‌ای از ادبیات جامعه‌شناسی بر نقش انسجام‌بخش دین، شواهد نشان می‌دهد که دین در برخی زمینه‌های اجتماعی می‌تواند در شکل‌گیری، تشدید و تداوم تضادهای اجتماعی نیز نقش‌آفرین باشد. استان کردستان، به دلیل تنوع مذهبی، قومی و سیاسی، بستری مناسب برای مطالعه این پدیده به شمار می‌رود. از این‌رو، پژوهش حاضر با هدف تحلیل الگوی چندسطحی کنش دینی در شکل‌گیری و بازتولید تضادهای اجتماعی در کردستان طی نیم‌قرن اخیر انجام شده است.
روش و دادهها: با بهره‌گیری از رویکرد برساخت‌گرایانه و روش کیفیِ ترکیبی (تحلیل تاریخی، تاریخ شفاهی و قوم‌نگاری)، داده‌ها از طریق ۵۴ مصاحبه عمیق، مشاهده مشارکتی در محافل مذهبی و بررسی اسناد اجتماعی گردآوری و به شیوه پدیدارشناختی تحلیل شدند.
یافتهها: یافته‌ها نشان می‌دهد دین در سه سطح اجتماعی کارکردهای متمایز اما به‌هم‌پیوسته‌ای در تولید تضاد دارد. در سطح خرد، دین به‌مثابه «دانش عملی زیسته» عمل کرده و از طریق تفاوت در تفسیر مناسک و ارزش‌ها، هم منشأ تضاد‌های روزمره و هم سازوکار میانجی‌گری و حل اختلاف است. در سطح میانه، شبکه‌ها و جماعت‌های مذهبی با تثبیت مرزهای هویتی و ادعای انحصار تفسیر دینی، تضادها را نهادینه و بازتولید می‌کنند و منازعه را به بخشی پایدار از روابط اجتماعی بدل می‌سازند. در سطح کلان، دین به زبان نمادین بیان تعارض‌های سیاسی، قومی و ایدئولوژیک تبدیل شده و چارچوب مشروعیت‌بخش برای صورت‌بندی این تعارض‌ها فراهم می‌آورد.
بحث و نتیجهگیری: نتایج نشان می‌دهد که دین نه صرفاً عامل انسجام یا تعارض، بلکه سازوکاری چندلایه است که بسته به زمینه، می‌تواند تولیدکننده، تشدیدکننده، تداوم‌بخش یا حل‌کننده تضادهای اجتماعی باشد؛ ازاین‌رو تحلیل منازعات دینی تنها در پرتو پیوند هم‌زمان این سه سطح امکان‌پذیر است.

کلیدواژه‌ها


احمدلو، ح.، و افروغ، ع. (۱۳۸۱). رابطه‌ی هویت ملی و هویت قومی در بین جوانان تبریز. فصلنامه مطالعات ملی، ۴(۱۳)، ۱۴۳-۱۰۹. https://dor.isc.ac/dor/20.1001.1.1735059.1381.4.13.5.5
احمدی، ح. (۱۳۹۲). قومیت و قوم‌گرایی از افسانه تا واقعیت. تهران: نشر نی.
باغبان، م.، آقاحسینی، ع.، و جمعه‌زاده، س.ج. (۱۳۹۴). بررسی تأثیر دینداری درونی و بیرونی بر انسجام ملی. فصلنامه راهبرد اجتماعی فرهنگی، ۴(۱۴)، ۱۸۳-۱۶۳.  https://dor.isc.ac/dor/20.1001.1.22517081.1394.4.1.6.4
بقالی، ه. (۱۳۹۸). بررسی سازوکارهای تأثیرگذار دین بر هویت اجتماعی کردها (مطالعه موردی: سلفیسم در کردستان) (پایان‌نامه کارشناسی ارشد). دانشگاه الزهرا.
بهجتی‌اصل، س.ف.، حیدری، آ.، و موحد، م. (۱۳۹۳). بررسی رابطه‌ی هویت قومی و ملی با تأکید بر نقش دینداری: نمونه موردی دانش‌آموزان متوسطه شهر یاسوج. جامعه‌شناسی کاربردی، ۲۵(۲)، ۱۸۸-۱۷۱.   https://dor.isc.ac/dor/20.1001.1.20085745.1393.25.2.12.1
تاتار، ح.، و فتحی، س. (۱۳۹۵). بررسی نقش دین بر همبستگی اجتماعی در بین شهروندان شهر تهران. فصلنامه پژوهش اجتماعی، ۸(۳۰)، ۶۴-۳۱.
تامسون، ک.، و دیگران. (۱۳۸۴). دین و ساختار اجتماعی. ترجمه علی بهرامپور و حسن محدثی گیلوایی. تهران: نشر کویر.
حافظ‌نیا، م.ر.، و کاویانی، م. (۱۳۸۵). نقش هویت قومی در همبستگی ملی (مطالعه موردی قوم بلوچ). مجله پژوهشی دانشگاه اصفهان (علوم انسانی)، ۲۰(۱)، ۴۶-۱۵. https://sid.ir/paper/430014/fa
ریتزر، ج. (۱۳۹۵). نظریه‌های جامعه‌شناسی در دوران معاصر. ترجمه محسن ثلاثی. تهران: انتشارات علمی و فرهنگی.
سجادی، س.ع. (۱۳۷۸). شکاف‌های قومی و مذهبی در افغانستان و تأثیر آن بر جنگ داخلی (۱۳۷۱۱۳۷۵) (پایان‌نامه کارشناسی ارشد). دانشگاه باقرالعلوم.
سراج‌زاده، ح.، قادرزاده، ا.، و رحمانی، ج. (۱۳۹۴). مطالعه کیفی مذهب و قوم‌گرایی در میان کردهای شیعه و سنی. مجله جامعه‌شناسی ایران، ۱۵(۴)، ۲۹-۳.   https://dor.isc.ac/dor/20.1001.1.17351901.1393.15.4.1.4
عظیمی، ک.، و چلونگر، م.ع. (۱۳۹۱). پراکندگی فرق و مذاهب تشیّع در کردستان. فصلنامه شیعه‌شناسی، ۱۰(۳۹)، ۱۰۰-۸۱.   https://www.shiitestudies.com/article_19301.html
فورشت، ا.، و رپستاد، پ. (۱۳۹۴). درآمدی بر جامعه‌شناسی دین: چشم‌اندازهای کلاسیک و معاصر. ترجمه مجید جعفریان. قم: دانشگاه ادیان و مذاهب.
کوهن، ا.آ. (۱۳۸۶). تئوری‌های انقلاب. ترجمه علیرضا طیب. تهران: انتشارات قومس.
محدثی گیلوایی، ح. (۱۳۹۸). مسئله‌ی ازدواج بینامذهبی و فاصله‌ی اجتماعی: نگاه جامعه‌شناختی.
محدثی گیلوایی، ح. (۱۳۹۹). خطر انسداد معرفتی در اجتماع شیعی: تفسیق در نفی وقوع تکفیر. دین‌آنلاین.
مفتی‌زاده، ا. (۱۳۶۱). کنکاشی در زندگی سیاسی مفتی‌زاده. مجله جوان، ۲۳، ۹۱-۸۷.
یزدی، ع. (۱۳۹۰). نقش نهاد دین در همبستگی اجتماعی. روزنامه ایران، ۴۹۳۳.
Denzin, N. K., & Lincoln, Y. S. (Eds.). (2011). The SAGE handbook of qualitative research (4th ed.). Sage Publications.
Leger, D. H. (2013). The Role of Religion in Establishing Social Cohesion. In Conditions of European Solidarity, Vol. II. Budapest: Central European University Press.
Storm, I. (2011). Secular Christianity as National Identity: Religion, Nationality and Attitudes to Immigration in Western Europe. PhD Thesis, University of Manchester.
Ullmann, A., & Aung, S. (2017). Addressing Religion in Conflict: Insights and Case Studies from Myanmar. Journal of Human Rights and Peace Studies, 3(2), 158-129. https://so03.tci-thaijo.org/index.php/HRPS.
William, F. S. M., & David, A. R. (2016). Nationalism Versus Ethnic Identity in Sub-Saharan Africa. American Political Science Review, 85(2), 403-393.
Wright, M., & Citrin, J. (2009). God and country: Religion, religiosity, and national identity in American public opinion. APSA 2009 Toronto Meeting Paper. SSRN.  https://ssrn.com/abstract=1451321.
دوره 19، شماره 3
پاییز 1404
صفحه 61-83

  • تاریخ دریافت 08 اسفند 1404
  • تاریخ پذیرش 01 تیر 1405
  • تاریخ اولین انتشار 01 تیر 1405
  • تاریخ انتشار 01 مهر 1404