مسئله انسان اضافی در دولت پریبندال: مطالعه موردی روستای سلمانیه-اردوگاه در قلعه‌گنج کرمان

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 دانشجوی دکتری جامعه‌شناسی توسعه روستایی، دانشکده علوم اجتماعی، دانشگاه تهران، تهران، ایران

2 استادیار گروه جامعه‌شناسی، دانشکده علوم اجتماعی، دانشگاه تهران، تهران، ایران

3 استادیار گروه جامعه‌شناسی، دانشکده علوم انسانی، دانشگاه تربیت مدرس، تهران، ایران

چکیده
زمینه و هدف: این مقاله به بررسی شکل‌گیری «انسان اضافی» در بستر دولت پریبندال در ایران می‌پردازد و روستای سلمانیهاردوگاه در شهرستان قلعه‌گنج استان کرمان را به‌عنوان مطالعة موردی تحلیل می‌کند. پژوهش با تکیه بر رهیافت جامعه‌شناسی اقتصادی و اقتصاد سیاسی، و با بهره‌گیری از مفاهیم پاتریمونیالیسم و پریبندالیسم (وبر و جوزف)، فک‌شدگی اقتصاد (پولانی) و نظریة دولت، میدان و عادت‌واره (بوردیو)، به بررسی نحوة مداخله دولت و پیامدهای آن بر ساختارهای معیشتی، اخلاق اقتصادی و روابط اجتماعی محلی می‌پردازد.
روش و دادهها: روش تحقیق مردم نگاری انتقادی است و داده‌ها از طریق مشاهدهات میدانی پژوهشگران از ده سال حضور نامنظم در منطقه و مصاحبه‌های عمیق نیمه‌ساختاریافته با ۲۰ نفر از ساکنان روستا در سال ۱۴۰۳ گردآوری شده و تحلیل شده‌اند.
یافتهها: یافته‌ها نشان می‌دهد که امتداد منطق پریبندالی دولت در قالب شبکه‌های حامیپیرو، پروژه‌های عمرانی و اقتصادی رانتی، و سیاست‌های ناهماهنگ منابع طبیعی و کشاورزی، به فروپاشی سامان اجتماعیاقتصادی پیشین، تضعیف همبستگی اجتماعی و حرکت به سوی فک‌شدگی اقتصاد منجر شده است. در این فرایند، اخلاق اقتصادی جدیدی مبتنی بر فردی‌شدن، تفوق ارزش پول، مهارت‌محوری ابزاری و ایدة «خواستن و تلاش فردی» شکل گرفته است.
بحث و نتیجهگیری: نتیجة این تحولات، شکل‌گیری گروهی از کنشگران «رهاشده» است که به‌دلیل فقدان سرمایه‌های اقتصادی، اجتماعی و نهادی، از دسترسی به منابع و فرصت‌ها بازمانده و به «انسان‌های اضافی» بدل شده‌اند. مقاله نشان می‌دهد که مسئلة انسان اضافی قابل تقلیل به سوء‌مدیریت نیست و دست‌کم در این مورد خاص ناشی از الگوی ساختاری تلاقی پریبندالیسم و سیاست‌های اقتصادی مسلط در ایران معاصر است.

کلیدواژه‌ها

موضوعات

اباذری، ی.، و ذاکری، ع. (1397). سه دهه همنشینی دین و نولیبرالیسم در ایران. نقد اقتصاد سیاسی. https://pecritique.com/wp-content/uploads/2019/02/abazari-zakeri-on-neoliberalism-.pdf
ایرنا (1374). سد تنظیمی و انحرافی بر روی رودخانه هلیل در جیرفت امسال به بهره برداری می‌رسد. 9 مرداد 1374. https://www.irna.ir/news/6992953
ایرنا (1385). استاندار کرمان در جلسه هماهنگی راه اندازی کشت و صنعت‌های استان گفت: تا کنون هیچ گونه نظارتی بر اجرای طرح احرار در جنوب این استان نشده است. 2 بهمن 1385. https://www.irna.ir/news/7685502
ایرنا (1392). بهره‌برداری از 49 طرح پرورش شتر در قلعه‌گنج آغاز شد. 13 شهریور 1392. https://www.irna.ir/news/80801667
ایرنا (1392). تحصیل دانش‌آموزان کپرنشین در دمای بالای 45 درجه. 13 مهر 1392. https://www.irna.ir/news/80845077
ایرنا (1393). 17 طرح عمرانی در شهرستان قلعه‌گنج افتتاح می‌شود. 1 شهریور 1393. https://www.irna.ir/news/81282748
ایسنا (1387). دهیار روستای کنگرو بخش چاه دادخدا شهرستان قلعه‌گنج: آب آشامیدنی سالم نداریم، پزشک عمومی در روستا وجود ندارد، نبود مدرسه راهنمایی مانع ادامه تحصیل دانش‌آموزان است. 11 دی 1387. https://www.isna.ir/news/8710-07062
ایسنا (1388). سیل به 120 واحد روستایی در جنوب کرمان آسیب وارد کرد/ فرماندار قلعه‌گنج: 60 هکتار از مزارع گندم و جالیز بر اثر سیل دچار آب گرفتگی شده است. 18 بهمن 1388. https://www.isna.ir/news/8811-10445
ایسنا (1391). محرومیت در کوچه‌های رمشک- قلعه‌گنج کرمان جولان می‌دهد/ فریاد محرومیت در جنوب استان کرمان. 11 بهمن 1391. https://www.isna.ir/news/91111106573
بوردیو، پ. (1399). درباره دولت؛ کلاس‌های کالج فرانسه 1989-1992. ترجمه سروش قرائی. تهران: انتشارات مولی.
بوردیو، پ. (1387). گفتارهایی درباره ایستادگی در برابر نئولیبرالیسم. ترجمه علیرضا پلاسید. تهران: نشر اختران.
بوردیو، پ. (1403). نظریه کنش. ترجمه مرتضی مردیها. تهران: نقش و نگار.
پوراحمد، ا.، رجایی، س.، و رحمانی‌اصل، م. (1398). پهنه‌بندی و تعیین قابلیت اراضی جهت دفن پسماندهای شهری با استفاده از روش AHP-Fuzzy   در محیط GIS - مطالعه موردی: شهر قلعه‌گنج. اطلاعات جغرافیایی سپهر، 28(109): 107-121. https://doi.org/10.22131/sepehr.2019.35641
پولانی، ک. (1402). دگرگونی بزرگ؛ خاستگاه‌های سیاسی و اقتصادی روزگار ما. ترجمه محمد مالجو. تهران: نشر پردیس دانش.
تسنیم (1393). استاندار کرمان با اشاره به ظرفیت‌های کشاورزی و معدنی موجود در شهرستان قلعه‌گنج گفت: منطقه ویژه اقتصادی قلعه‌گنج راه‌اندازی می‌شود. 21 اردیبهشت 1393. https://tasnimnews.ir/366184
جشان شهریاری، ن.، جلالیان، ح.، حاج‌علیزاده، اح.، و نصیری‌زارع، س. (1399). دیدگاه زنان روستایی در مورد تأثیر طرح توان‌افزایی جامعه محلی شهرستان قلع‌گنج بر توانمندسازی زنان (مورد: دهستان سرخ‌قلعه). راهبردهای توسعه روستایی، 7(3): 287-301. https://doi.org/10.22048/rdsj.2021.242421.1863
حیدروند، م.، استعلاجی، ع.، و اسدیان، ف. (1403). بررسی ابعاد تاب‌آوری محلی در مواجهه با خشک‌سالی؛ مطالعه موردی: شهرستان قلعه‌گنج استان کرمان، مسکن و محیط روستا. ۴۳(۱۸۵): ۱۲-۳ https://doi.org/10.22034/43.185.3
خارایی، خ.، و عزیزی، م. (1400). اثربخشی درمان فعال‌سازی رفتاری به شیوه گروهی بر افسردگی، اضطراب و افزایش کیفیت زندگی در زنان سرپرست خانوار شهرستان قلعه‌گنج. فصلنامه ایده‌های نوین روانشناسی، ۱۰(۱۴): ۱-۸.  http://jnip.ir/article-1-580-fa.html
داودآبادی، ا. (1402). تحلیل ظرفیت سازگاری نهادی دست‌اندرکاران در مواجهه با خشکسالی و تغییر اقلیم (منطقه مورد مطالعه: شهرستان قلعه‌گنج، جنوب استان کرمان). اولین همایش ملی کشاورزی دانش‌بنیان، تغییر اقلیم و امنیت غذایی، کرج. https://civilica.com/doc/2014560
رستمی، م. و ملک‌حسینی، ع. (1402). بررسی اثرات برنامه‌های محرومیت‌زدایی در ارتقاء پایداری اجتماعی و اقتصادی در شهرستان قلعه‌گنج، پایلوت اقتصاد مقاومتی کشور. آمایش محیط، 16(60): 137-162. https://dorl.net/dor/20.1001.1.2676783.1402.16.60.7.1
روزخوش، م. (1395). مفهوم توسعه و نسبت آن با سیاست و ایدئولوژی؛ تاملی جامعه‌شناختی در تحول مفهوم توسعه در ایران پس از انقلاب. رساله دکتری دانشگاه تهران.
ریتزر، ج. (1401). نظریه جامعه‌ شناسی در دوران معاصر. ترجمه محسن ثلاثی. تهران: انتشارات علمی.
قیداری، ح. و همکاران (1398). سنجش میزان توسعه یافتگی شهرستان های استان کرمان با استفاده از تکنیک ادغام. برنامه‌ریزی منطقه‌ای، 9(1): 55-72.  https://dorl.net/dor/20.1001.1.22516735.1398.9.33.5.8
فارس (1392). فرماندار قلعه‌گنج گفت: مشکلات روستای هدف گردشگری کشیت در این شهرستان از جمله آب آشامیدنی و جاده برطرف می‌شود. 15 اردیبهشت 1392. https://farsnews.ir/Provinces/1367728380000820360
قربانی، م. (1399). تحلیل اعتبارسنجی ابعاد زیست‌پذیری جامعۀ محلی (منطقۀ مورد مطالعه: شهرستان قلعه‌گنج، استان کرمان). تحقیقات اقتصاد و توسعه کشاورزی ایران، 51(2): 243-261.  https://doi.org/10.22059/ijaedr.2019.281534.668755
کرمان‌نو (1403الف). چالش‌های آبیاری در جنوب کرمان: خاموشی‌های برق، گندم‌کاران قلعه‌گنج را در تنگنا قرار داد. 26 دی 1403. https://kermaneno.ir/k/126204
کرمان‌نو (1403ب). رئیس اداره امور آب منطقه‌ای شهرستان قلعه‌گنج: هزار و ۷۰۰ حلقه چاه غیرمجاز در قلعه‌گنج وجود دارد. 19 اسفند 1403. https://kermaneno.ir/k/128352
کرمان‌نو (1404). رئیس بنیاد مستضعفان: طرح قلعه‌گنج هنوز به بار ننشسته؛ باید راه را عوض کنیم. 18 آذر 1404. https://kermaneno.ir/k/136453
محسنی‌زاده کرمانی، ف.، حقیقی‌بروجنی، س.، سعادتی، پ.، فائقی، س.، و طبائیان، م. (۱۴۰۳). شناخت عوامل تأثیرگذار بر شکل‌گیری استخوان‌بندی و سازمان‌دهی مسکن کپری در روستای بنگرو (قلعه‌گنج، کرمان) مسکن و محیط روستا، ۴۳ (۱۸۸) :۴۶-۳۱.  https://doi.org/10.22034/43.188.31
محمدی، ک.، و طاهری، ا. (1396). بررسی رابطه کیفیت زندگی کاری با بهزیستی روان‌شناختی معلمان دوره اول متوسطه شهرستان قلعه‌گنج، سومین همایش تازه‌های روان‌شناسی مثبت‌نگر، بندرعباس. . https://civilica.com/doc/614616
مرتضایی، م.، و انجم‌روز، س. (1398). تحلیل استقرارهای بخش چاهدادخدا شهرستان قلعه‌گنج، حوزۀ فرهنگی جازموریان. مجله باستان‌شناسی. ۳ (۲) :۷۱-۸۴.  http://archj.richt.ir/article-10-300-fa.html
منوری، ن.، و چگینی، س. (1401). فهم جامعه و سیاست در ایران امروز از خلال کشاکش مفاهیم بوروکراسی و پریبندالیسم. پنجمین همایش کنکاشهای مفهومی و نظری درباره جامعه ایران. https://www.isa.org.ir
میرزایی، ش.، و نوری‌پور، م. (1393). تحلیل موانع صنعتی‌شدن دام‌پروری مطالعة موردی: شهرستان قلعه‌گنج، استان کرمان. پژوهش‌های روستائی، 5(4): 705-736.  https://dor.isc.ac/dor/20.1001.1.20087373.1393.5.4.1.4
مهر (1392). دو پیرزن که تنها آرزویشان داشتن شناسنامه است. 14 مرداد 1392. https://www.mehrnews.com/news/2110344
مهر (1393). افزایش مرگ و میر شترها در قلعه‌گنج/ علت تلف شدن دام‌ها مشخص نیست. 15 اردیبهشت 1393. https://www.mehrnews.com/news/2285706
نادری، ا.، یزدان‌پرست، م.، و قربانی، م.، و عوض‌پور، ل. (1403). تحلیل خصوصیات ساختاری سرمایه اجتماعی در راستای مدیریت اجتماع‌محور سرزمین (مطالعه موردی: شهرستان قلعه‌گنج). مرتع. ۱۸ (۱) :۷۲-۸۴.  https://rangelandsrm.ir/article-1-1281-fa.html
نادری خادم، و. (1398). طراحی مجتمع تفریحی فرهنگی شهر قلعه‌گنج با محوریت بهره‌گیری از فرهنگ و مصالح بومی، اولین همایش ملی معماری، عمران، گردشگری با رویکرد توسعه پایدار، همدان. . https://civilica.com/doc/952892
نیکنام، ح.، و رضوی کنتی، سی. (1403). بررسی راهکارهای طراحی پایدار مسکن روستای بیابانی با توجه به اقلیم و شرایط بومی منطقه قلعه‌گنج استان کرمان، پنجمین کنفرانس بین‌المللی دستاوردهای خلاقانه معماری، شهرسازی، عمران و محیط زیست در توسعه پایدار خاورمیانه، مشهد. https://civilica.com/doc/2183880
وبر، ماکس (1394). اقتصاد و جامعه. ترجمه عباس منوچهری و مهرداد ترابی‌نژاد و مصطفی عمادزاده. تهران: نشر سمت.
Ayodele, A. A., Musekiwa, T., & Oyedeji, J. K. (2026). Patronage Politicking in Africa: A Scoping Review of Emerging Issues of Clientelism and Prebendalism in South Africa, Nigeria and Zimbabwe. Afrika Focus, 39(1), 149-194. https://brill.com/view/journals/afoc/39/1/article-p149_8.xml
Bucciferro, J. R. (2010). Economic Restructuring and Poverty/Income Inequality in Latin America. Consilience: Journal of Sustainable Development, 4, 1–16. https://doi.org/10.7916/D8W0968K
Ebonine, V. C., & Okojie, T. A. (2024). Patronage politics and state creation in Nigeria. African Social Science and Humanities Journal, 5(3), 200-212. https://doi.org/10.57040/yzmmtx21
Joseph, A, R (1987) Democracy and Prebendal Politics in Nigeria, The Rise and Fall of The Second Republic, Cambrige University Press, New York.
Li, T. M. (2017). After development: Surplus population and the politics of entitlement. Development and Change, 48(6), 1247-1261. https://doi.org/10.1111/dech.12344
Lobao, L., Tsvetkova, A., Hooks, G., & Partridge, M. D. (2021). Seeing the Local State: Poverty and Income Inequality across the United States during the Great Recession. Sociology of Development: 1–32. https://doi.org/10.1525/sod.2019.0017
Madison, D. S. (2012). Critical Ethnography: Method, Ethics, and Performance (2nd ed.). Thousand Oaks, CA: Sage Publications.
Nissanke, M. (2015). A Quest for Institutional Foundations towards Inclusive Development in Sub-Saharan Africa. UNU-WIDER. https://doi.org/10.35188/UNU-WIDER/2015/938-1
Oni, E. (2017). Governance and prebendalism in Nigeria: The past, the present and the future. International Journal of Social Science and Humanities Research, 5(4), 424-436. https://www.researchpublish.com/papers/governance-and-prebendalism-in-nigeria--the-past-the-present-and-the-future
Rogers, S. (2020). Fidesz, the state-subsumption of domestic business and the emergence of prebendalism: capitalist development in an ‘illiberal’setting. Post-communist economies, 32(5), 591-606. https://doi.org/10.1080/14631377.2019.1689001
Soyyigit, S. (2019). A Comparative Analysis of Causality Between Institutional Structure and Economic Performance for Developed and Developing Countries. Montenegrin Journal of Economics, 15(3), 37–51. https://doi.org/10.14254/1800-5845/2019.15-3.3
Szelenyi, I. (2016). Weber’s theory of domination and post-communist capitalisms. Theory and society, 45(1), 1-24. https://doi.org/10.1007/s11186-015-9263-6
Teichman, J. (2012). Social Forces and States: Poverty and Distributional Outcomes In South Korea, Chile, and Mexico, Redwood City: Stanford University Press. https://doi.org/10.1515/9780804782548
Thomas, J. (1993).  Doing critical ethnography. SAGE Publications, Inc., https://doi.org/10.4135/9781412983945
دوره 19، شماره 3
تابستان 1404
صفحه 5-34

  • تاریخ دریافت 15 دی 1404
  • تاریخ پذیرش 26 خرداد 1405
  • تاریخ اولین انتشار 26 خرداد 1405
  • تاریخ انتشار 01 خرداد 1404