از جنبش اصلاحات تا دموکراسی خیابان: تحلیل طبقاتی جنبش‌های اجتماعی پساانقلابی در ایران

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده

دکتری جامعه شناسی سیاسی، دانشگاه علامه طباطبائی

چکیده
این مقاله از منظر جامعه‌شناسی سیاسی، جنبش‌های اجتماعی سال‌های 1376-1402 را مورد بررسی و تببین قرار داده است. در این مقاله، در مورد تحولات اجتماعی و سیاسی سال‌های پس از جنگ ایران و عراق، نشان داده شده است که جنبش‌های اجتماعی این سال‌ها را می‌توان با توجه به تحلیل طبقاتی ملهم از نظریه ‌اریک الین رایت، حرکت از «جنبش اصلاحات» به‌سوی «دموکراسی خیابان»  نام‌گذاری کرد، و نشان داد که حاملان اصلی این جنبش‌های اجتماعی در ابتدا «طبقه متوسط» بوده و کم‌کم شامل «طبقه‌ی متوسط فقیر» شدند. در این تحقیق، از روش تحلیل تطبیقی‌ـ‌تاریخی (از نوع تحلیل روایتی) استفاده شده است که در آن با شناسایی بزنگاه‌های تاریخی، نقش کنشگران سیاسی در ارتباط با ساختار سیاسی موجودرای شناخت ماهیت جنبش‌های اجتماعی پساانقلابی در ایران مورد تحلیل قرار می‌گیرد. با توجه به نتایج این مقاله، باید گفت که دموکراسی خیابان، برعکسِ جنبش اصلاحات: 1) کنش‌محور، 2) عمل‌گرا، 3) بدون رهبری، 4) فاقد سازمان‌دهی، 5) معطوف به مصائب زندگی روزمره و 6) رخدادمحور است. بعلاوه، گفتنی است که هدف اصلی «جنبش اصلاحات» عدالت سیاسی بود، اما هدف اصلی «دموکراسی خیابان» عدالت اجتماعی و به‌دنبال کاهش «نابرابری» و «فساد» و افزایش «سرمایه‌ی اجتماعی» است.
 

کلیدواژه‌ها


آبراهامیان، یرواند (1389). ایران بین دو انقلاب، ترجمه‌ احمد گل‌محمدی و محمدابراهیم فتاحی، چاپ شانزدهم، تهران: نی.
آرنت، هانا (1381). انقلاب، ترجمه‌ عزت‌الله فولادوند، چاپ سوم، تهران: خوارزمی.
اسپوزیتو، جان؛ کامروا، مهران؛ واتربوری، جان (1391). جامعه‌ی مدنی و دموکراسی در خاورمیانه، تهران: فرهنگ جاوید.
اسپوزیتو، جان؛ سان، تامارا؛ وول، جان (1396). دولت و جنبش‌های اسلامی معاصر: اسلام و دموکراسی پس از بهار عربی، ترجمه‌ علیرضا سمیعی اصفهانی و محمد حاجی‌پور، تهران: نگاه معاصر.
اسکات، آلن (1390). «فرهنگ سیاسی و جنبش‌های اجتماعی»، ترجمه‌ی ژیلا ابراهیمی، در کتاب درآمدی بر فهم جامعه مدرن کتاب دوم: اشکال سیاسی و اقتصادی مدرنیته. تهران: نشر آگه.
باتامور، تام (1384). جامعه‌شناسی سیاسی، ترجمه‌ منوچهر صبوری، چاپ پنجم، تهران: نشر شب‌تاب.
بدیع، برتران (1391). مطالعه تطبیقی دولت در جوامع مسیحی و در جوامع اسلامی، ترجمه‌ احمد نقیب‌زاده، تهران: علم.
بیات، آصف (1390). زندگی همچون سیاست: چگونه مردم عادی خاورمیانه را تغییر می‌دهند، ترجمه‌ فاطمه صادقی، نسخه‌ی اینترنتی.
بیات، آصف (1391). سیاست‌های خیابانی: (جنبش تهی‌دستان در ایران)، ترجمه‌ اسدالله نبوی، تهران: پردیس دانش.
پناهی، محمدحسین و شجاعی ، نیما (1395). «مطالعه تطبیقی عواملِ وقوع و پیروزی انقلاب اسلامی ایران و شکست «انقلاب» مصر»، مجله‌ مطالعات اجتماعی ایران، دوره 10، شماره 1: 86-114.
جاسمی، محمد (1355). تئوری طبقات و تئوری قدرت، تهران: سازمان انتشارات جاویدان.
جلایی‌پور، حمیدرضا (1381). جامعه‌شناسی جنبش‌های اجتماعی، تهران: طرح نو.
جیلاس، میلوان (1378). طبقه جدید، ترجمه‌ عنایت‌الله رضا، تهران: ‌انتشارات مروارید.
رایت، اریک الین (1396). «شناخت طبقه: به‌سوی یک رویکرد تحلیلی یکپارچه»، ترجمه‌ نیما شجاعی و علی ادیب راد، در روش و نظریه در علوم اجتماعی، تهران: تیسا.
رفیع‌پور، فرامز (1388). سرطان اجتماعی فساد، چاپ دوم، تهران: شرکت سهامی انتشار.
روثستاین، بو (1393). دام‌های اجتماعی و مسئله‌ی اعتماد، ترجمه‌ لادن رهبری، محمود شارع‌پور، محمد فاضلی و سجاد فتاحی، تهران: نشر آگه.
سیف، احمد (1387). قرن گم شده: اقتصاد و جامعه ایران در قرن نوزدهم، تهران: نشر نی.
صدیقی، لاربی (1391). «از دموکراسی نان تا دموکراسی رأی»، در اسپوزیتو، جان؛ کامروا، مهران؛ واتربوری، جامعه مدنی و دموکراسی در خاورمیانه، ترجمه­ محمدتقی دلفروز، تهران: فرهنگ جاوید.
فوران، جان (1396). یک قرن انقلاب در ایران: جنبش‌های اجتماعی در ایران، ترجمه‌ حسن اسدی، چاپ دوم، تهران: مولی.
غفاری، غلامرضا (1383). سنجش سرمایه اجتماعی، وزارت کشور.
غفاری، غلامرضا (1394). سنجش سرمایه اجتماعی؛ گزارش کشوری در مقیاس نسلی، وزارت کشور.
کاتوزیان، محمدعلی همایون (1374). اقتصاد سیاسی ایران از مشروطیت تا پایان سلسله پهلوی، ترجمه‌ محمدرضا نفیسی و کامبیز عزیزی، چاپ پنچم، تهران: نشر مرکز.
کینز، جان مینارد (1396). «پایان لسه‌فر»، ترجمه‌ نیما شجاعی، فصلنامه‌ی جامعه، فرهنگ، رسانه، سال ششم، شماره 23: 151-172.
گزارش مرکز پژوهش‌های مجلس (1402). «وضعیت فقر و ویژگی‌های فقرا در دهه گذشته (دهه 90)»، تهیه و تدوین: زهرا کاویانی، شماره مسلسل: 18955، کد موضوعی: 220، مرکز پژوهش‌های مجلس شورای اسلامی: دفتر مطالعات اقتصادی.
میگدال، جوئل (1395). دولت در جامعه، ترجمه‌ محمدتقی دلفروز، تهران: کویر.
نش، کیت (1390). جامعه‌شناسی سیاسی معاصر: جهانی شدن، سیاست و قدرت، ترجمه‌ محمدتقی دلفروز، چاپ نهم، تهران: انتشارات کویر.

  • تاریخ دریافت 11 آبان 1402
  • تاریخ بازنگری 17 اسفند 1402
  • تاریخ پذیرش 17 اسفند 1402
  • تاریخ اولین انتشار 31 خرداد 1403
  • تاریخ انتشار 31 خرداد 1403