کودکان رنج‌کش‌‌ و تقلای اخلاقی: پژوهشی مردم‌‌شناختی در محله‌ای حاشیه‌نشین در تبریز

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده

دانشیار گروه علوم اجتماعی، مدیر هستۀ پژوهشی مردم‌شناسی‌ فرهنگی، دانشگاه تبریز

چکیده
آثار مردم‌نگارانۀ‌ اولیه کودکان را دریافت‌کنندگان‌‌ منفعل فرهنگ بازنمایی می‌کردند‌‌، اما آثار اخیر آن‌ها را همچون سوژه‌هایی‌‌ تجربه‌کننده‌‌ و دارای معنا و ارزش می‌دانند‌‌ که باید برای علم اجتماعی جدی گرفته شوند. این مقاله با تکیه بر پژوهش میدانی مردم‌نگارانه‌‌، چگونگی تجربۀ کودکی در یک محلۀ‌‌ حاشیه‌نشین‌‌ را بررسی می‌کند. تحقیق میدانی‌‌ در محلۀ‌‌ قُپانلار در تبریز طی سال‌های‌‌ 1394 تا 1399 انجام شده و جمع‌آوری داده‌ها از طریق مشارکت، مشاهده و گفت‌وگو صورت گرفته است.  این مطالعۀ مردم‌شناختی‌‌ بر شرایط واقعی زیست کودکان، انتظارات خانواده‌ها‌‌ و سازمان‌های‌‌ غیردولتی از آن‌ها و واکنش کودکان به زندگی فقیرانه متمرکز است.
روایت مردم‌نگارانۀ‌‌ کودکان حاشیه‌نشین‌‌ از دوران جنینی آغاز می‌شود‌‌؛ زمانی که کودکان تحت تأثیر کالایی‌سازی‌‌ خدمات بهداشتی، دچار ضعف و نقص می‌شوند‌‌. سپس کودکان گرسنگی و میل‌های سرکوب‌شده را تجربه می‌کنند. آن‌ها دوران بیکاری شدید پدرهای کارگر و زندگی در کوچه‌های صدپله‌ای و خانه‌های روی تپه‌ها با سقف‌های ترک‌خورده و در حال ریزش را تجربه می‌کنند. کودکان قُپانلار به هفت‌سالگی‌‌ که می‌رسند‌‌، قربانی خشونت نمادین سازمان‌های‌‌ غیردولتی و خانواده‌هایشان‌‌ می‌شوند‌‌؛ چون در شرایط کالایی‌سازی‌‌ آموزش، سبک زندگی طبقات بالاتر بر آن‌ها تحمیل می‌شود. با وجود این، واکنش کودکان به چنین شرایطی «تقلایی اخلاقی» است. آن‌ها که پدر و مادرهایشان  را در رویارویی با فقر تنها می‌یابند‌‌، با دوختن کفش و زباله‌گردی، از آن‌ها حمایت می‌کنند.
 

کلیدواژه‌ها


اسفاری، میترا. (1396). «جدال هویتی در پارک، رقابت قاعده‌مند در چهارراه: دو نما از کودکی در فضای شهری». مطالعات فرهنگی و ارتباطات، 13 (46): 146‑175.
اصغری زمانی، اکبر. (1379). پژوهشی در روند حاشیه‌نشینی‌‌ در ایران؛ مطالعۀ موردی: تبریز. پایان‌نامۀ‌‌ کارشناسی ارشد. دانشگاه تبریز.
ایزدی جیران، اصغر. (1384). «صدای خاموش: نگارشی از محلۀ قپانلار تبریز». گاهنامۀ جامعه‌شناسی، انجمن علمی علوم اجتماعی دانشگاه تبریز، 6 (7): 30-34.
جباری، حبیب. (1387). مشارکت و فقر: تحلیل جامعه‌شناختی‌‌ نقش مشارکت اجتماع‌مدار‌‌ بر امکان خروج از فقر در شهر تبریز. رسالۀ دکتری. دانشگاه تهران.
دفتر تسهیلگری و توسعۀ محلی. (1398). گزارش سنجش وضعیت محلۀ قپانلار.
ذکایی، محمدسعید. (1395). «مطالعات کودکی: مفاهیم، رویکردها و مسائل محوری». مطالعات فرهنگی و ارتباطات، 13‌ (46): 13‑35.
سفیری، خدیجه و سارا ایمانیان. (1390). «نقاشی و نگارش تکنیکی برای تحقیق با کودکان در علوم اجتماعی». مطالعات اجتماعی ایران، 5 (2): 58‑77.
شکوئی، حسین. (1354). حاشیه‌نشینان‌‌ شهر تبریز: منطقۀ شمال. تبریز: دانشگاه تبریز.
میرحسینی، زهرا و مرضیه ابراهیمی. (1398). «مطالعۀ تجربۀ زیستۀ کودکان و نوجوانان در خانواده‌هایی‌‌ با والد زندانی». مطالعات اجتماعی ایران، 13 (1): 133‑153.

  • تاریخ دریافت 26 تیر 1402
  • تاریخ بازنگری 04 اردیبهشت 1403
  • تاریخ پذیرش 04 اردیبهشت 1403
  • تاریخ اولین انتشار 31 خرداد 1403
  • تاریخ انتشار 31 خرداد 1403