تحلیل گفتمان انتقادی سیاست‌های اجتماعی توسعه مناطق مرزی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 دانشیار گروه توسعه اجتماعی دانشگاه تهران

2 دکتری جامعه شناسی توسعه اجتماعی دانشگاه تهران

چکیده
مناطق مرزی ایران علاوه بر شکاف طبقاتی از بی‌عدالتی فضایی منطقه‌ای هم رنج می‌برند. در حوزه عدالت اجتماعی و عدالت فضایی شهری تحقیقات کمی زیادی در رشته‌های مختلف علوم اجتماعی، برنامه‌ریزی شهری و...صورت گرفته است اما «عدالت فضایی منطقه‌ای» مورد غفلت واقع‌شده است.
این پژوهش به بررسی سیاست‌های اجتماعی در خصوص توسعه مناطق مرزی با تأکید بر عدالت فضایی منطقه‌ای با روش کیفی تحلیل گفتمان انتقادی با  رویکرد ترکیبی فر کلافی – لاکلاو و موف در سطوح توصیف، تفسیر و تبیین می‌پردازد.
در برنامه‌های توسعه 5 ساله بعد از انقلاب درخصوص توسعه مناطق مرزی به جزء ماده 204 از برنامه‌ی پنجم توسعه که به سرمایه‌گذاری و معیشت پایدار مرزنشینان و شهرک‌های صنعتی مرزی می‌پردازد، ماده و تبصره دیگری در خصوص توسعه مناطق مرزی وجود ندارد. برنامه‌های توسعه‌ بعد از انقلاب، متأثر از گفتمان‌های لایه‌بندی شده‌ای هستند که در لایه‌ی بالایی، فرا گفتمان ثابت حکومتی انقلاب اسلامی و در لایه میانی گفتمان‌های متغیر دولتی و در لایه‌ درونی، گفتمان‌های توسعه‌ای وجود دارد که دال‌های شناور را حول دال مرکزی خود مفصل‌بندی می‌کنند و یک نظم گفتمانی را به وجود می‌آورند که توسعه مناطق مرزی با تأکید بر عدالت فضایی منطقه‌ای را صورت‌بندی می‌کند. در این سیاست‌های اجتماعی متأثر از صورت‌بندی ایدئولوژی- گفتمانی، عدالت پسینی و توزیعی بیشتر از عدالت پیشینی و فرایندی موردتوجه واقع‌شده است. در صورتی که توسعه مناطق مرزی ایران با تأکید بر عدالت فضایی منطقه ای، نیازمند رویکرد ترکیبی عدالت فرایندی – توزیعی  و حاکمیت نظم گفتمانی تکاملی به جای تقابلی است.
 

کلیدواژه‌ها


آقاگلزاده،  فردوس (1385). تحلیل گفتمان انتقادی. تهران: انتشارات علمی وفرهنگی.  چاپ اول.
ابراهیم زاده، عیسی؛ میر نجف، موسی وکاظمی زاده، شمس الله (1391) "تحلیل فضایی نابرابری های منطقه ای میان مناطق مرزی و مرکزی ایران". فصلنامه ژئوپلتیک، دوره ی 9، شماره 1: 214-235.
ابراهیمی لویه، عادل (1391). تحلیل جامعه‌شناختی برنامه‌های توسعۀ روستایی در ایران. رسالۀ دکتری. به راهنمایی محمدجواد زاهدی. تهران: دانشگاه پیام نور.
احمدپور، زهرا و محمد پور، علی 1385).نقش تحول کارکرد مرز بر فضای جغرافیایی بخش باجگیران در مرز ایران و ترکمنستان، فصلنامه برنامه ریزی و آمایش فضا، دوره ۱۰، شماره ۱: 147-172.
اسکندری، محمد رضا (1397). تحلیل فضایی نابرابری منطقه‌ای در اقتصاد ایران. رسالۀ دکتری. به راهنمایی علی‌رضا پورفرج و نادر مهرگان، اردبیل: دانشگاه محقق اردبیلی.
امان اله پور، انور (1395). «بررسی و تحلیل میزان توسعه‌یافتگی و نابرابری‌های فضایی در استان کردستان» پایان‌نامه ارشد، دانشگاه محقق اردبیلی
تاجیک،  محمد رضا (1379).گفتمان و تحلیل گفتمانی. تهران، انتشارات فرهنگ گفتمان.
حسنی فر، عبدالرحمن و امیری پریان، فاطمه (1393). تحلیل گفتمان به مثابة روش. جستارهای سیاسی معاصر، پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی، شماره1: 49-67.
رستم‌زاده، سعیده (1396). تحلیل گفتمان سیاست‌های رفاهی پس از انقلاب اسلامی با تأکید بر دولت میرحسین موسوی و دولت محمود احمدی‌نژاد. رسالۀ دکتری. به راهنمایی محمدرضا غلامی. گیلان: دانشگاه گیلان.
رحمتی، خسرو (1393). «تحلیل نابرابری‌های فضایی بر پایه شاخص‌های اجتماعی نمونه موردی: شهرستان میاندوآب».به راهنمایی بهمن هادیلی، پایان‌نامه کارشناسی ارشد، دانشگاه تبریز.
زائر کعبه، رحیم (1396). زمینه‌های جامعه‌شناختی تکوین گفتمان‌های عدالت اجتماعی در ایران: مطالعۀ موردی دولت‌های پس از انقلاب اسلامی. دوفصلنامۀ علمی-پژوهشی جامعه‌شناسی سیاسی جهان اسلام،دوره 5 ،شماره2: 93-122
راولز، جان. (1971)عدالت به منزلة انصاف، ترجمه عرفان ثابتی، تهران: ققنوس.
سلطانی، سید علی اصغر (1400). قدرت، گفتمان و زبان. تهران، نشر نی.
شریف پور، حامد؛ میرزایی، حسین و ایمانی جاجرمی، حسین 1392). "تحلیل جامعه شناختی توسعۀ نامتعادل منطقه‌ای و ذهنیت اجتماعی مردم مناطق مرزی کردستان(تأکید بر برنامه‌های توسعۀ بعد از انقلاب)". فصلنام توسعه محلی، دوره 15، شماره 1: 253-271.
صفری شالی، رضا (1394). «بررسی گفتمان‌های عدالت اجتماعی در دولت‌های بعد از انقلاب اسلامی» رساله‌ی دکتری، دانشگاه علامه طباطبایی
عندلیب، علی رضا؛ مطوف، شریف(1388). "توسعه و امنیت در آمایش مناطق مرزی ایران"، فصلنامه باغ نظر، دوره 6، شماره 12: 57 -76.
فرکلاف، نورمن. (۱۳۷۹). تحلیل انتقادی گفتمان. تهران: مرکز مطالعات و تحقیقات رسانه ها.  
فیتس پتریک، تونی (1381)نظریه رفاه (سیاست اجتماعی چیست) ترجمه هرمز همایون پور، تهران، مؤسسه عالی پژوهش‌های تأمین اجتماعی
فیض آبادی، یاسر و ملکی، فاطمه (1394).بررسی و مقایسه توسعه یافتگی مناطق روستایی استان‌های ایران. فصلنامه  رشد و توسعه اقتصادی ،  دوره 1، شماره 1: 71-82
 
مرصوصی، نفیسه(1382).تحلیل فضایی عدالت اجتماعی در شهر تهران(مطالعه مورد شهر تهران). رساله دکتری  به راهنمایی حسین شکویی. دانشگاه تربیت مدرس
نوذری، کمال(1396). تحلیل گفتمان عدالت فضایی در سند سیاستگذاری مدیریت شهری (مطالعة موردی: شهر).دو فصلنامه جغرافیای اجتماع شهری، دوره 6 ،شماره 1: 89-71
یارمحمدی، لطف اله (1382). گفتمان شناسی رایج و انتقادی. تهران: هرمس.
یورگنسن، ماریان و فیلیپس، لوئیز(1389). نظریه و روش در تحلیل گفتمان، ترجمه هادی جلیلی، تهران، نشر نی.
هاروی، دیوید. (1376). عدالت اجتماعی و شهر. ترجمه فرخ حسامیان و همکاران. تهران: انتشارات شرکت پردازش و برنامه‌ریزی شهری شهرداری تهران.
دوره 17، شماره 4
ویژه نامه مرز و مرزنشینی
زمستان 1402
صفحه 105-131

  • تاریخ دریافت 11 تیر 1402
  • تاریخ بازنگری 21 آبان 1401
  • تاریخ پذیرش 06 شهریور 1403
  • تاریخ اولین انتشار 01 آبان 1403
  • تاریخ انتشار 01 آبان 1403