سنخ‌شناسی تجربی مشکلات تعامل اجتماعی در شبکه روابط همسایگی (مورد تحقیق: شهر مشهد)

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 دانش‌آموخته دکتری جامعه‌شناسی فرهنگی

2 عضو هیات علمی گروه علوم اجتماعی، دانشگاه فردوسی مشهد

3 دانشجوی دکتری جامعه‌شناسی اقتصادی و توسعه، دانشگاه فردوسی مشهد

چکیده
دنیای جدید، تغییرات ژرف، پیوسته و گسترده‌ای را برای تعاملات اعضای شبکه‌های همسایگی در بسیاری از جوامع از جمله جامعه ایران به همراه داشته و سبب مساله‌مندشدن تعاملات اجتماعی در شبکه‌های همسایگی شده است، امری‌که به واسطه سکونت اکثریت اعضای جامعه در اجتماعات شهری به بروز پیامدهایی منفی برای بخش بزرگی از مردم به‌خصوص معطل ماندن بخشی از نیازهای آنان انجامیده است. تلاش این مقاله توصیف مشکلات تعامل در شبکه‌های همسایگی و ارائه یک سنخ‌شناسی تجربی از این مشکلات بوده است. برای این کار با 16 نفر از ساکنین شهر مشهد مصاحبه‌هایی نیمه‌ساخت‌یافته و پیوسته نوشونده انجام شد و با استفاده از شیوه کدکذاری‌های مرحله‌ای، مقولات زیر حاصل شد: فقدان روابط و تعاملات همسایگان، کمبود تعاملات همسایگان، کاهش تعاملات همسایگان، تعاملات مقطعی، تعاملات سرد همسایگان، ضعف تعاملات‌گرم همسایگان، عدم مشارکت و همکاری همسایه‌ها، رابطه دور با همسایگان، تعاملات ابزاری همسایگان و روابط گزینشی، که در فشرده‌ترین شکل شامل دو سنخ «کمبود تعامل» و «ضعف تعامل گرم» است.
 

کلیدواژه‌ها


صغرپور، احمدرضا، و عطیه صادقی (1393). «همکاری و خیر جمعی در یک مجتمع‌ مسکونی». مطالعات جامعه شناختی شهری، دوره 4 شماره 12:  129-160.
آگبرن، ویلیام فیلدینگ، و مایر فرانسیس نیم کوف (1353). زمینه جامعه‌شناسی. ترجمه امیرحسین آریان‌پور. تهران: شرکت سهامی‌کتاب‌های جیبی با همکاری موسسه انتشارات فرانکلین.
باستانی، سوسن، فاطمه رهنمای، و مریم قاضی نژاد (1393). «طرد اجتماعی(مورد مطالعه: طرد عینی و ذهنی سالمندان شهر تهران)». مجله مطالعات و تحقیقات اجتماعی، دوره 2، شماره 4: .599-626.
باستانی سوسن و سلمه نیکزاد (1393). «شبکه های اجتماعی فردی و دلبستگی به محله در شهر تهران:با تاکید بر وسایل ارتباطی نوین». فصلنامه مطالعات و تحقیقات اجتماعی، دوره 3 شماره 2: 193-219.
باستانی، سوسن (1387). «بررسی سرمایه اجتماعی شبکه در 10محله تهران: بررسی جایگاه روابط محلی در شبکه های اجتماعی». مجله مطالعات اجتماعی ایران، دوره 2، شماره 2: 74-55.
بخشی، پریسا، امیر اکبری قمصری، و نوین تولایی (1399). «بررسی نقصان روابط همسایگی و عوامل اجتماعی مؤثر بر آن در 9 محله شهر تهران». مسائل اجتماعی ایران،  دوره 11، شماره 1: 7-34.
بخشی، حامد (1392). نظرسنجی عمومی در مورد حفظ و تقویت روحیه ایثارگری و ارائه راهکار جهت ترویج روحیه ایثارگری. مشهد: گروه علوم اجتماعی جهاد دانشگاهی مشهد.
بهزادپور، محمد، یوسف‌گرجی مهلبانی، و جمال الدین سهیلی (1399). «ارزیابی نقش طبیعت بر تعاملات همسایگی در مجتمع‌های مسکونی(مورد مطالعه: مجتمع مسکونی اکباتان تهران و مجتمع مسکونی پردیسان قم).» آمایش محیط دوره13، شماره 48: 131-152.
پارسامهر، مهربان و فاطمه بیرجندی چهارطاقی (1398). «آزمون تجربی تئوری‌کنش عقلانی در تبیین تعاملات همسایگی(موردمطالعه جامعه شهری یزد)». جامعه‌شناسی نهادهای اجتماعی، دوره 6، شماره 13: 67-94.
پوگام، سرژ. (1395). جامعه‌شناسی رابطه اجتماعی. با ترجمه عبدالحسین نیگ‌گهر. تهران: انتشارات هرمس.
جلائی‌پور، حمیدرضا، و محمدگرامیان نیک (1390). «نگاهی به مدرنیته در ایران از دریچه روابط شخصی؛ ارزیابی مفهوم«رابطة ناب» گیدنز». مجله علوم اجتماعی دانشکده ادبیات دانشگاه فردوسی مشهد، دوره 8، شماره 17: 19-52.
چلبی، مسعود و مهدی امیرکافی(1383). «تحلیل چندسطحی انزوای اجتماعی»، مجله جامعه‌شناسی ایران، دوره 5، شماره 2: 3-31.
حسن‌پور، آناهیتا، سمیه امیدواری و محمدحسین صدر ارحامی(1397)، «بررسی عوامل مؤثر بر ارتقاء تعاملات اجتماعی در فضاهای شهری(نمونه موردی: میدانچه جلفا–اصفهان)». معماری‌شناسی، دوره 1، شماره ۵: 1-9.
خداپرستی، فرج‌الله(1395) فرهنگ جامع واژگان مترادف و متضاد زبان فارسی، شیراز: دانشنامۀ فارس.
خطیبی، اعظم(1396). «تبیین جامعه‌شناختی تعاملات همسایگی و تأثیر آن بر احساس نشاط اجتماعی شهروندان در شهر همدان»، مطالعات جامعه‌شناختی شهری(مطالعات شهری)،  دوره ۷، شماره ۲۲:117- 134.
رازقی، نادر، محمود شارع‌پور و حسن ابراهیمی‌گتابی(1395). «بررسی عوامل اجتماعی موثر بر میزان روابط همسایگی؛ مطالعه موردی: شهروندان ساکن شهر بابل»، جامعه‌شناسی ایران، دوره 17، شماره 3: 49-77.
رامیار، رضا و اسماعیل ضرغامی(1396). «تاثیر دلبستگی به مکان بر سرمایه اجتماعی در محیط‌های مشترک همسایگی؛ نمونه موردی: مجتمع مسکونی نور در تهران»، مطالعات شهری، دوره 6، شماره 23: 39-52.
ربانی خوراسگانی، علی، غلامرضا صدیق اورعی و مهدی خنده‌رو(1388). «بررسی سرمایه اجتماعی و عوامل موثر بر شکل‌گیری آن در سطح محله». علوم اجتماعی،دوره 6، شماره 2: 119-149.
رستگارخالد، امیر، مسعود سلمانی بیدگلی و سمیه آران دشتی(1393). «بررسی رابطه سرمایه اجتماعی همسایگی با احساس امنیت محله‌ای(مورد مطالعه: شهر آران و بیدگل)»، مطالعات جامعه‌شناختی شهری، دوره 4، شماره 11: 91-126.
رستگارخالد، امیر، سمیه آران دشتی آرانی و زهرا صادقی آرانی(1392). «بررسی سرمایه اجتماعی همسایگی و پیامدهای اصلی مرتبط با آن(مطالعه موردی، شهر آران و بیدگل، منطقه آران)»، مطالعات توسعه اجتماعی - فرهنگی، دوره 1، شماره 4: 177-214.
روشه، گی(1391). جامعه‌شناسی تالکوت پارسنز، ترجمه عبدالحسین نیک‌گهر، تهران، نشر نی.
زندرضوی، سیامک، کیوان ضیائی و مریم رحمانی(1388). «ظرفیت‌های سرمایه اجتماعی برای برپایی اجتماعات محله‌ای در شهر «دوستدار کودک» در بم»، رفاه اجتماعی، دوره ۸، شماره ۳۳: 81-104.
زیمل،گئورگ(1392) درباره فردیت و فرم‌های اجتماعی، ترجمه شهناز مسمّی‌‌پرست. تهران، نشر ثالث.
ساروخانی، باقر و محمد امیرپناهی(1385). «ساخت قدرت در خانواده و مشارکت اجتماعی»، زن در توسعه و سیاست، دوره ۴، شماره ۳: 31-60.
ساروخانی، باقر، منصور وثوقی، و فهیمه نظری (1396). «بررسی جامعه شناختی رابطه اعتماد اجتماعی و ارتباطات انسانی با تأکید بر خانواده‌های شهر تهران در سال 1395-1393». مطالعات جامعه شناختی شهری،  دوره 7، شماره 23: 1-30.
سالاری‌پور، علی اکبر، حمیدرضا رمضانی، نادر زالی و مریم صفای‌کارپور(1397). «بررسی‌کیفیت روابط همسایگی درون محله ایرانی اسلامی و نقش آن در دلبستگی به مکان؛ مطالعه موردی محله ساغریسازان شهر رشت». مطالعات شهر ایرانی اسلامیدوره ۹، شماره ۳۴: 35-47.
سعیدی مطلق، محمدحسن و ناصر براتی (1400). «تاثیر شاخص‌های ‌کیفیت ادراک محیط سکونتی بر کنش متقابل اجتماعی پیوسته در محله باغ شاطر تهران». مطالعات شهری، دوره 10، شماره 38: 63-76.
شارون، جوئل(1386) ده پرسش از دیدگاه جامعه‌شناسی، تهران: نشر نی.
صدیق‌اورعی، غلامرضا(1382) بررسی ساختار نظام اجتماعی در اسلام، تهران: اداره کل پژوهش‌های سیما.
صدیق‌اورعی، غلامرضا، احمد فرزانه، مهدیه باقری و شیوا محمدی(1398). مبانی جامعه‌شناسی(مفاهیم وگزاره‌های پایه)، قم: پژوهشگاه حوزه و دانشگاه.
صدیق‌سروستانی، رحمت‌الله، و نوروز نیمروزی(1392). «سنخ‌شناسی روابط اجتماعی در شبکه‌های همسایگی در شهر مشهد». جامعه‌شناسی مسائل اجتماعی ایران، دوره 2، شماره 4:: 9-38.
صدیق‌سروستانی، رحمت‌الله، و نوروز نیمروزی (1389). “بررسی ارتباط بین مشارکت درروابط همسایگی واحساس امنیت در محلات شهر مشهد». فصلنامه دانش انتظامی، دوره 12، شماره 2: 185-220.
عباسی هرفته، محسن و علی صادقیان(1398). «الگوهای‌کالبدی همسایگی در بافت تاریخی یزد؛ شاخصه‌ها، ابزارهای معمارانه و اصول معماری همسایگی». باغ نظر، ، دوره 16، شماره 80: 5-16.
عباسی اسفجیر، علی‌اصغر و علی رحمانی فیروزجاه(1383). «محله‌ها و روابط همسایگی، مکانیسمی ساختاری در ایجاد جرم». فصلنامه علوم اجتماعی دانشگاه آزاد خلخال، ، شماره 3: 119-133.
کلانتری، عبدالحسین و سیدسعید حسینی‌زاده آرانی(1396). «روابط اجتماعی در جامعه شهری: بررسی عوامل اجتماعی و روانی مؤثر بر احساس تنهایی)مورد مطالعه: شهروندان تهرانی)». مطالعات و تحقیقات اجتماعی در ایران، دوره 6، شماره 2: 257-283.
عبداللهی، محمد و سعیده امینی(1386). «تحلیل جامعه‌شناختی دگردوستی در ایران(مطالعه موردی شهر تهران)». مجله جامعه‌شناسی ایران، دوره 8، شماره 3: 28-50.
علی ملکوتی‌نیا، محمدتقی سبحانی‌نیا، غلامرضا پرهیزکار و جعفر رحمانی(1399). «مؤلّفه‌های ارتباطات همسایگی در زندگی شهری با رویکرد اسلامی»، اسلام و علوم اجتماعی، دوره 12، شماره 24: 27 – 54.
عمید، حسن(1385). فرهنگ عمید: شامل واژه‌های فارسی و لغات عربی مصطلح در زبان فارسی، تهران: امیر کبیر.
غلامرضا غفاری، و نازمحمد اونق(1385). «سرمایه اجتماعی و کیفیت زندگی»، مجله مطالعات اجتماعی ایران، دوره 1، شماره 1: 159-199.
قنبران، عبالحمید و مرضیه جعفری(1393). «بررسی عوامل مؤثر بر ارتقاء تعاملات اجتماعی در میان ساکنان محله مسکونی(نمونه موردی: محله درکه–تهران)». معماری و شهرسازی ایران، دوره 5، شماره 1 : 57-64.
کلانتری، عبدالحسین و سعید حسینی زاده آرانی(1394). «شهر و روابط اجتماعی: بررسی ارتباط میان انزوای اجتماعی و سطح حمایتی اجتماعی دریافتی با میزان تجربه احساس تنهایی(مورد مطالعه: شهروندان تهرانی)». مطالعات جامعه شناختی شهری، دوره 5، شماره 16: 87-118.
کلمن، جیمز(1390). بنیادهای نظریه اجتماعی. تهران: نشر نی.
محسنی تبریزی، علیرضا، سجاد یاهک، سهراب قهرمانی و علی باصری(1390). «مطالعه میزان مشکلات آپارتمان‌نشینی و عوامل تاثیرگذار بر آن درکرج». تحلیل اجتماعی نظم و نابرابری ، دوره 2، شماره 2: 181-209.
مرکز آمار ایران(1396) درگاه ملی آمار، 23 7.
معیدفر، سعید، و غلامرضا مقدم (1389). «نقش هویت محله‌ای درکاهش وکنترل‌گرایش به رفتارهای نابهنجار اجتماعی در شهر(مطالعه محله‌های شهر تهران)». مسائل اجتماعی ایران، دوره 1، شماره 8: 115-143.
منادی، مرتضی(1388). «بررسی انسان‌شناختی روابط همسایگی (مطالعه تطبیقی روابط زنان شاغل و خانه‌دار)». مجله مطالعات اجتماعی ایران، دوره 3، شماره 2: 104-122.
موسوی‌خامنه، مرضیه و زینب حسن‌پور(1391). «بررسی تحلیلی-تطبیقی سرمایه اجتماعی در محلات مساعد و نامساعد شهر تهران»، مسائل اجتماعی ایران، دوره 3، شماره 2: 203-228.
موسوی، سیدیعقوب، سحر صفری. (1395). «رشد شهرگرایی و احساس تعلق محله‌ای». برنامه‌ریزی توسعه شهری و منطقه‌ای، دوره 2، شماره 3: 31-62.
مهرابیان، ساهره و فرزین عبداللهی(1398). «راهکارهای افزایش تعاملات اجتماعی در مجتمع‌های مسکونی(مطالعه موردی: مجتمع مسکونی اکباتان، بهجت‌آباد و فرهنگیان تهران)». معماری‌شناسی، دوره 2، شماره 11  2: 1-9.
نوابخش، مهرداد و مریم رفیعی‌فر(1387). «بررسی جامعه‌شناختی روابط همسایگی در مجتمع‌های مسکونی شهر تهران(مطالعه موردی منطقه دو شهرداری)». مطالعات توسعه اجتماعی ایران، دوره 1، شماره 1  : 51-65.
نوذری، حمزه(1394). «تحلیل تعارضات همسایگی و برخی پیامدهای آن در شهر تهران». بررسی مسائل اجتماعی ایران، دوره 6، شماره 2: 373 -390.
نیک‌بخت، حسنیه(1394). بررسی نقش فضاهای مشاع در ارتقای تعاملات همسایگی ساکنین برج‌ها(نمونه موردی شهر مشهد). پایان‌نامه‌کارشناسی ارشد، تهران: دانشگاه تربیت دبیر شهیدرجایی.
وبر، ماکس(1384). اقتصاد و جامعه. ترجمه عباس منوچهری، مهرداد ترابی‌نژاد و مصطفی عمادزاده، تهران: سمت.
وبر، ماکس(1374). اقتصاد و جامعه، ترجمه عباس منوچهری، مهرداد ترابی‌نژاد و مصطفی عمادزاده، تهران: انتشارات مولی.
یوسفی، علی، محسن نوغانی و مهلا حجازی(1388). «انسجام در شبکه‌های همسایگی شهر مشهد». مجله جامعه‌شناسی ایران، دوره 10، شماره 1: 138-161.
 
Clark, Margaret S. ,and Harry T. Reis (1988). "Interpersonal processes in close relationships", Annual‌ Review of Psychology,39(1) 609-672.
Giddens, Anthony (2013). The Consequences of Modernity, New York: John Wiley & Sons
Goulding, Christina (1999). Grounded Theory: Some reflections on paradigm, procedures and misconceptions. Management Research Centre, Wolverhampton Business School, University of Wolverhampton
Groenewald, Thomas (2004) . "A phenomenological research design illustrated", International journal of qualitative methods, 3(1):  42-55.
Hatala, John Paul (2006). "Social Network Analysis in Human Resource Development", Human Resource Development Review, 5: 45-71.
Sabella, Donna (2015). "Once Upon a Time: Exploring the Lived Experience of Prostitution Through Narrative", Pp. 61-111 inn Nursing Research Using Ethnography: Qualitative Designs and Methods in Nursing, by Mary de Chesnay. New York: Springer Publishing Company.
Saldaña, Johnny (2013). The Coding Manual for Qualitative Researchers, London: SAGE
Zhao, Peixin, and Cun-Quan Zhang (2011). "A new clustering method and its application in social networks", Pattern Recognition Letters, 32(15): 2109–2118

  • تاریخ دریافت 02 شهریور 1401
  • تاریخ بازنگری 15 بهمن 1402
  • تاریخ پذیرش 15 تیر 1403
  • تاریخ اولین انتشار 15 تیر 1403
  • تاریخ انتشار 01 مهر 1402