A Multilevel Model of Religion-Centered Social Conflicts in Kurdistan

Hosseini, Yasin; Mohaddesi Gilvaei, Hassan

doi:10.22034/jss.2026.2086841.1943

A Multilevel Model of Religion-Centered Social Conflicts in Kurdistan

Document Type : Original Article

Authors

Yasin Hosseini ¹

hassan Mohaddesi Gilvaei ²

¹ Ph.D. in Cultural Sociology, Department of Social Sciences, Farhangian University, Kurdistan, Iran

² Assistant Professor of Sociology, Department of Sociology, Faculty of Humanities, Islamic Azad University, Central Tehran Branch, Tehran, Iran

10.22034/jss.2026.2086841.1943

Abstract

Background and aim: Although a substantial body of sociological scholarship emphasizes the integrative role of religion in fostering social cohesion, growing evidence suggests that, under certain social contexts, religion can also contribute to the emergence, intensification, and perpetuation of social conflicts. Owing to its religious, ethnic, and political diversity, the province of Kurdistan provides a particularly pertinent context for examining this phenomenon. Accordingly, the present study analyzes a multilevel model of religious action in the formation and reproduction of social conflicts in Kurdistan over the past five decades.
Data and method: Adopting a constructionist approach and a qualitative mixed‑method design—including historical analysis, oral history, and ethnography—data were collected through 54 in‑depth interviews, participant observation in religious gatherings, and document review. Data were analyzed phenomenologically.
Findings: Religion operates at three interconnected social levels in generating conflict. At the micro level, religion functions as "lived practical knowledge," shaping everyday conflicts through differences in ritual interpretation and values, while also serving as a mechanism for dispute resolution. At the meso level, religious networks and communities institutionalize and reproduce conflicts by reinforcing identity boundaries and claiming exclusive interpretive authority. At the macro level, religion serves as a symbolic language for articulating political, ethnic, and ideological conflicts.
Conclusion: Religion is not merely a source of cohesion or discord. Rather, a multilayered mechanism can generate, intensify, perpetuate, or resolve social conflicts. Understanding religious conflicts requires analyzing all three levels simultaneously.

Keywords

Religious action

social conflict

social cohesion

Kurdistan

conflict reproduction

احمدلو، ح.، و افروغ، ع. (۱۳۸۱). رابطه‌ی هویت ملی و هویت قومی در بین جوانان تبریز. فصلنامه مطالعات ملی، ۴(۱۳)، ۱۴۳-۱۰۹. https://dor.isc.ac/dor/20.1001.1.1735059.1381.4.13.5.5

احمدی، ح. (۱۳۹۲). قومیت و قوم‌گرایی از افسانه تا واقعیت. تهران: نشر نی.

باغبان، م.، آقاحسینی، ع.، و جمعه‌زاده، س.ج. (۱۳۹۴). بررسی تأثیر دینداری درونی و بیرونی بر انسجام ملی. فصلنامه راهبرد اجتماعی فرهنگی، ۴(۱۴)، ۱۸۳-۱۶۳. https://dor.isc.ac/dor/20.1001.1.22517081.1394.4.1.6.4

بقالی، ه. (۱۳۹۸). بررسی سازوکارهای تأثیرگذار دین بر هویت اجتماعی کردها (مطالعه موردی: سلفیسم در کردستان) (پایان‌نامه کارشناسی ارشد). دانشگاه الزهرا.

بهجتی‌اصل، س.ف.، حیدری، آ.، و موحد، م. (۱۳۹۳). بررسی رابطه‌ی هویت قومی و ملی با تأکید بر نقش دینداری: نمونه موردی دانش‌آموزان متوسطه شهر یاسوج. جامعه‌شناسی کاربردی، ۲۵(۲)، ۱۸۸-۱۷۱. https://dor.isc.ac/dor/20.1001.1.20085745.1393.25.2.12.1

تاتار، ح.، و فتحی، س. (۱۳۹۵). بررسی نقش دین بر همبستگی اجتماعی در بین شهروندان شهر تهران. فصلنامه پژوهش اجتماعی، ۸(۳۰)، ۶۴-۳۱.

https://dor.isc.ac/dor/10.34785/J016.2022.028

تامسون، ک.، و دیگران. (۱۳۸۴). دین و ساختار اجتماعی. ترجمه علی بهرامپور و حسن محدثی گیلوایی. تهران: نشر کویر.

حافظ‌نیا، م.ر.، و کاویانی، م. (۱۳۸۵). نقش هویت قومی در همبستگی ملی (مطالعه موردی قوم بلوچ). مجله پژوهشی دانشگاه اصفهان (علوم انسانی)، ۲۰(۱)، ۴۶-۱۵. https://sid.ir/paper/430014/fa

ریتزر، ج. (۱۳۹۵). نظریه‌های جامعه‌شناسی در دوران معاصر. ترجمه محسن ثلاثی. تهران: انتشارات علمی و فرهنگی.

سجادی، س.ع. (۱۳۷۸). شکاف‌های قومی و مذهبی در افغانستان و تأثیر آن بر جنگ داخلی (۱۳۷۱–۱۳۷۵) (پایان‌نامه کارشناسی ارشد). دانشگاه باقرالعلوم.

سراج‌زاده، ح.، قادرزاده، ا.، و رحمانی، ج. (۱۳۹۴). مطالعه کیفی مذهب و قوم‌گرایی در میان کردهای شیعه و سنی. مجله جامعه‌شناسی ایران، ۱۵(۴)، ۲۹-۳. https://dor.isc.ac/dor/20.1001.1.17351901.1393.15.4.1.4

عظیمی، ک.، و چلونگر، م.ع. (۱۳۹۱). پراکندگی فرق و مذاهب تشیّع در کردستان. فصلنامه شیعه‌شناسی، ۱۰(۳۹)، ۱۰۰-۸۱. https://www.shiitestudies.com/article_19301.html

فورشت، ا.، و رپستاد، پ. (۱۳۹۴). درآمدی بر جامعه‌شناسی دین: چشم‌اندازهای کلاسیک و معاصر. ترجمه مجید جعفریان. قم: دانشگاه ادیان و مذاهب.

کوهن، ا.آ. (۱۳۸۶). تئوری‌های انقلاب. ترجمه علیرضا طیب. تهران: انتشارات قومس.

محدثی گیلوایی، ح. (۱۳۹۸). مسئله‌ی ازدواج بینامذهبی و فاصله‌ی اجتماعی: نگاه جامعه‌شناختی.

محدثی گیلوایی، ح. (۱۳۹۹). خطر انسداد معرفتی در اجتماع شیعی: تفسیق در نفی وقوع تکفیر. دین‌آنلاین.

مفتی‌زاده، ا. (۱۳۶۱). کنکاشی در زندگی سیاسی مفتی‌زاده. مجله جوان، ۲۳، ۹۱-۸۷.

یزدی، ع. (۱۳۹۰). نقش نهاد دین در همبستگی اجتماعی. روزنامه ایران، ۴۹۳۳.

Denzin, N. K., & Lincoln, Y. S. (Eds.). (2011). The SAGE handbook of qualitative research (4th ed.). Sage Publications.

Leger, D. H. (2013). The Role of Religion in Establishing Social Cohesion. In Conditions of European Solidarity, Vol. II. Budapest: Central European University Press.

Storm, I. (2011). Secular Christianity as National Identity: Religion, Nationality and Attitudes to Immigration in Western Europe. PhD Thesis, University of Manchester.

Ullmann, A., & Aung, S. (2017). Addressing Religion in Conflict: Insights and Case Studies from Myanmar. Journal of Human Rights and Peace Studies, 3(2), 158-129. https://so03.tci-thaijo.org/index.php/HRPS.

William, F. S. M., & David, A. R. (2016). Nationalism Versus Ethnic Identity in Sub-Saharan Africa. American Political Science Review, 85(2), 403-393.

https://dor.isc.ac/dor/10.2307/1963166.

Wright, M., & Citrin, J. (2009). God and country: Religion, religiosity, and national identity in American public opinion. APSA 2009 Toronto Meeting Paper. SSRN. https://ssrn.com/abstract=1451321.