واکاوی انسان‌شناختی نظام خوراکی در ساختار فرهنگی هورامان

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 دکترای مردم شناسی، گروه مردم شناسی، دانشکده علوم اجتماعی، دانشگاه تهران، تهران، ایران.

2 دانشیار، گروه زبان و ادبیات فارسی، دانشکده ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه رازی، کرمانشاه، ایران.

چکیده
نظام خوراکی، پخت‌وپز و شیوه‌های مصرف خوراک، افزون بر نیاز زیستی بر روابط خویشاوندی، فرهنگی و اجتماعی، باورهای ملی و دینی، اسطوره‌شناختی و زیبایی‌شناختی استوار است؛ بنابر این، ساختار فرهنگی نظام خوراکی، باورها و آیین‌های آن، کاربردی دوگانه و رویکردی تقابلی دارد که برخاسته از کارکردهای ساختار فرهنگی و روابط اجتماعی است و در ساختارهای تقابل طبیعت و فرهنگ، کوچ‌نشینی و یکجانشینی، خام و پخته، مرد و زن، غلات و روغن، نان و گوشت خودنمایی می‌کند. خوراک و نظام ‌خوراکی در منطقۀ هورامان، نقش‌مایة فرهنگی، اجتماعی، آئینی و باورمندانه در سویه‌های هویّت دینی و ملی، اسطوره‌شناختی و زیبایی‌شناختی در یک نظام دوگانه و تعامل تقابلی دارد. این مقاله ویژگی‌ها و جایگاه خوراک را در ساختار فرهنگی منطقۀ هورامان با رویکرد ساختار انسان‌شناختی مبتنی بر مطالعۀ کیفی و کار میدانی، مشاهدۀ مشارکتی، مصاحبه‌های باز، روش‌ مردم‌نگاری کتابخانه‌ای و استفاده از منابع انسان‌شناسی خوراک در منطقۀ هورامان بررسی کرده‌است. دستاورد پژوهش نشان می‌دهد، خوراک افزون بر نیاز جسمانی، ساختاری دارد که بخشی از سازه‌های فرهنگی منطقة هورامان است و کاربردی مردم‌شناختی دارد؛ چنانکه نقشی سازنده در قواعد، اصول و ارز‌ش‌های حاکم بر نظام فرهنگی منطقة هورامان دارد و بخشی از باورهای ملی و دینی و ارزش‌ها و آیین‌های فرهنگی و اجتماعی این منطقه را می‌سازد.

کلیدواژه‌ها


ادوایی، مظهر؛ ناظمیان‏ فرد، علی و وکیلی، هادی (1396). «تحلیل فرهنگی و تاریخی از وضع خوراک و پوشاک در هورامانِ دوره قاجار و پهلوی اول (با استفاده دیوان ملاحسن دزلی)». تحقیقات تاریخ اجتماعی، شمارۀ 1: 1-31.
امینی کورش (1399).  افسانه‌های دیار ما. ج 2، سنندج: تافگه.
امینی، امیر (1386).  فرهنگ گیاهان دارویی. قائم شهر: مؤلف.
آنندراج، (1335). محمدپادشاه (شاد). به کوشش محمد دبیسیاقی، تهران: کتابخانۀ خیام.
ایزدی جیران، اصغر (1392). «چشیدن مناسک: مردم‌نگاری غذای نذری در تهران».  پژوهش‌های انسان‌شناسی ایران، شمارۀ 2: 25-45.
ایوبیان، عبیداله (1374). چریکۀ خه­ج و سیامند، تهران: فرجام. 
بارت، رولان (۱۳۸۳). امپراطوری نشانه‌ها. ترجمه ناصر فکوهی. تهران: نشر نی.
 بلوکباشی، علی (1392). آشپز و آشپزخانه؛ پژوهشی انسان‌شناختی در تاریخ اجتماعی هنر آشپزی. تهران: نشر جاوید.
 بهار، مهرداد (1376). پژوهشی در اساطیر ایران (پارۀ نخست و پارۀ دویم). تهران: آگه.
پایانیانی، سه‌لاح (1397). فه‌رهه‌نگی زاره‌کی موکریان (خورد و خوراک). مهاباد: سرای هیمن.
پورجعفر، محمدرضا؛ صادقی، علیرضا و یوسفی، زاهد (1388). «بازشناسی اثر معنا در جاودانگی مکان نمونه موردی: روستای هورامان تخت کردستان».  مسکن و محیط روستا، شمارۀ 125: 2-17.
خزاعی، راضیه (1383). «انسان‌شناسی خوراک و بدن، جنسیت، معنا و قدرت». نامۀ انسان‌شناسی، شمارۀ 5: 248- 255.
دادگی، فرنبغ (1385)، بندهش، گزارنده مهردا بهار، تهران: توس.
دوگارین، ایگور (1366). «غذا از دیدگاه مردم‌شناسی: غذا، فرهنگ و جامعه». پیام یونسکو، شمارۀ 204: 4- 7.
رستمی‌نژادان، دیانا (1401). «تحلیل بن‌مایه‌های افسانۀ فاطیلی، فرهنگ مردم ایران»، شمارۀ 68:45- 62.
زبیده، سامی و تاپر، ریچارد (1393). ما همانی هستیم که می‌خوریم. ترجمة معصومه ابراهیمی. تهران: فرهامه.
صادقی، امیر (1402). فرهنگ خوراک در هورامان؛ نگاهی انسان‌شناختی به خوراک در شهر هورامان‌تخت. تهران: دفتر پژوهش‌های فرهنگی.
فتاحی قاضی، فریده (1398)، انسان‌شناسی و فرهنگ تغذیه در کردستان ایران، سقز: گوتار.
کالر، جاناتان (1379). فردینان دوسوسور، ترجمۀ کورش صفوی، تهران: هرمس.
کتاب مقدس (2007). ترجمۀ مژده برای عصر جدید، انجمن‌های متحد کتاب مقدس، بی‌جا.
کربن، هانری (1383). آئین جوانمردی. ترجمه احسان نراقی، تهران: سخن.
کریمر، ساموئل (1340). الواح سومری. ترجمه داود رسایی، تهران: شرکت سهامی افست.
کونیهان، کارول. ام (1383). «غذا از دیدگاه مردم‌شناسی: غذا، فرهنگ و جامعه». ترجمة راضیه خزاعی. نامۀ انسان‌شناسی، شمارۀ 5: 248- 255.
کهن، آبراهام (1350). گنجینه‌ای از تلمود. ترجمة فریدون گرگانی، تهران: چاپخانۀ زیبا.
لوی استروس، کلود (1385). اسطوره و معنا. ترجمه شهرام خسروی، تهران: مرکز.
لوی‌ استروس، کلود (1391). اسطوره و تفکر مدرن. ترجمه فاضل لاریجانی و علی جهان‌پولاد. تهران: فرزان روز.
لیچ، ادموند (1358). لوی استروس. ترجمۀ حمید عنایت. تهران: شرکت سهامی انتشارات خوارزمی.
مجیدزاده، یوسف (1379). تاریخ تمدن بین‌النهرین. جلد دوم، تهران: مرکز نشر دانشگاهی.
منصوری‌مقدم، منصور و قاسمی، یارمحمد (1396). «مطالعۀ مردم‌شناختی نظام غذایی عشایر استان ایلام». نامۀ انسان‌شناسی، شمارۀ 26: 157- 183.
موزه، ماری، (1391). «مقدمه»، مردم­شناسی هنر ابتدایی، فرانتس بواس، ترجمه جلال­الدین رفیع­فر، تهران، گل آذین.
نادری، احمد (1395). «تحلیل انسان‌شناختی طریقت قادریه طالبانی در منطقۀ هورامانات لهون». مطالعات فرهنگ ـ ارتباطات، شمارۀ33:   148-169.
نرسیسیانس، امیلیا (1387). «خوراک، تابو، مرزهای هویتی». خوراک و فرهنگ، به کوشش علی‌رضا حسن‌زاده. تهران: کارنامگ : 81-92.
هال، جیمز (1380).  فرهنگ نگاره‌ای نمادها در هنر شرق و غرب. ترجمه رقیه بهزادی، تهران: فرهنگ معاصر.
یاقوتی، منصور (1401). آئین یارستان در اساطیر قوم کرد. تهران: دات.

  • تاریخ دریافت 16 فروردین 1404
  • تاریخ پذیرش 03 آذر 1404
  • تاریخ اولین انتشار 03 آذر 1404
  • تاریخ انتشار 01 خرداد 1404