نویسندگان

1 مدیر گروه/ مدیر پروژه جامعهشناسی اقتصادی و توسعه، بخش بررسی‌های اجتماعی شرکت مهندسی مشاور مهاب قدس، alinourisany@gmail.com

2 عضو هیئت علمی جامعهشناسی دانشگاه آزاد تهران مرکزیmohseni.net14@gmail.com

3 استادیار گروه جمعی تشناسی، مدیر گروه جمعی تشناسی دانشکدة علوم اجتماعی، دانشگاه تهران، kooshesh@ut.ac.ir

10.22034/jss.2021.249340

چکیده

احداث سدهای مخزنی در شش دهۀ گذشته زمینه‌ساز جابه‌جایی بیش از 100 میلیون نفر از محل زندگی خود شده است. مطابق نتایج بررسی حاضر، در ایران نیز بیش از 2 میلیون نفر جمعیت تحت‌تأثیر احداث سدها قرار گرفته‌اند. هدف این پژوهش بررسی آثار و پیامدهای اجتماعی و فرهنگی سیاست پرداخت نقدی خسارت در آزادسازی مخازن سدها، نقد این سیاست و شناسایی عوامل علی، زمینه‌ای، مداخله‌گر، راهبردی و پیامدهای آن بوده است. چارچوب مفهومی پژوهش بر ارزیابی اثرات اجتماعی مبتنی است. روش پژوهش کیفی و از 
تکنیک نظریۀ زمینه‌ای استفاده شده است. شرکت‌کنندگان این پژوهش 38 نفر از مطلعان و خبرگان محلی بودند که با پرسش‌نامۀ نیمه‌ساختمند موردمصاحبه قرار گرفتند. تجزیه و تحلیل با سه روش کدگذاری باز، محوری و انتخابی در دستور کار قرار گرفت. نتایج حاصل از تحلیل مصاحبه‌ها 822 مفهوم کلی،  133 مقولۀ فرعی، 18 مقولۀ اصلی و 1 مقولۀ مرکزی را نشان می‌دهد. یافته‌های پژوهش براساس مدل پارادیمی، ازهم‌گسیختگی ساختار اجتماعی و بافت فرهنگی را در اجرای سیاست پرداخت نقدی خسارت نشان می‌دهد. نتایج حاصل از پژوهش به ضرورت تغییر رویکرد، اصلاح لوایح قانونی، تعیین متولی حوزۀ اجتماعی و پایش تأثیرات اجتماعی طرح‌ها منتهی شده است.
 

کلیدواژه‌ها

اشتراوس، انسلم؛ کوربین، جولیت (۱۹۹۰) مبانی پژوهش کیفی: فنون و مراحل تولید نظریۀ زمینه‌ای، ترجمۀ ابراهیم افشار، تهران: نشر نی.
برج، ر. ج. (۲۰۰۴) مفاهیم، فرایند و  روش‌های ارزیابی تأثیر اجتماعی، ترجمۀ محمدعلی زکریایی؛ علی حاجلی، تهران: انتشارات جامعه و فرهنگ.
جهاد دانشگاهی تهران (1382) مطالعات اقتصادی، اجتماعی و طبیعی سد کارون3، تهران: شرکت توسعۀ منابع آب و نیروی ایران، جهاد دانشگاهی دانشگاه تهران.
رحمتی، علیرضا؛ نظریان، اصغر (1389)« آثار اقتصادی- اجتماعی و محیط زیستی سکونتگاه‌های مشمول جابه‌جایی ناشی از ایجاد سدها (مطالعۀ موردی سد گتوند علیا، رودخانۀ کارون)»، مجلۀ پژوهش‌های محیط زیست، شمارۀ 2: 53- 66.
شرکت مدیریت منابع آب ایران، 1398.
علیخواه، ف. (۱۳۹۳) رویکرد اجتماع‌محور در پیاده‌راه‌سازی، تهران: نشر علوم اجتماعی.
فاضلی، محمد (1391) ارزیابی تأثیرات اجتماعی، تهران: جامعه‌شناسان.
کدیور، محمدسعید (1386) سدها و توسعۀ چارچوب جدیدی برای تصمیم‌گیری. کمیسیون جهانی سدها، تهران: مؤسسۀ آموزش و پژوهش مدیریت و برنامه‌ریزی.
کرسول، جان (2001) پویش کیفی و طرح پژوهش: انتخاب از میان پنج رویکرد (روایت‌پژوهی، پدیدارشناسی، نظریۀ داده‌بنیاد، قوم‌نگاری، مطالعۀ موردی)، ترجمۀ حسن دانایی و حسین کاظمی، تهران: صفار ـ اشراقی.
محمدپور، احمد (1390) روش تحقیق کیفی، جلد 1 و2  ضد روش، تهران: جامعه‌شناسان.
نوری ثانی، علی (1390) «اهمیت و نقش مطالعات اجتماعی خسارت مخزن در به‌گزینی رقوم نرمال. مطالعۀ موردی: سد و نیروگاه سردشت»، اولین کنفرانس بین‌المللی و سومین کنفرانس ملی سد و نیروگاه‌های برق آبی، تهران، وزارت نیرو.
نوری ثانی، علی؛ معصومی، کاوه؛ نجیبی ربیعی، مریم (1391) «پیامدهای اجتماعی بارگذاری‌های صنعتی در اجتماع محلی. مطالعۀ موردی: پارس جنوبی»،  دومین همایش ملی  پژوهش اجتماعی و فرهنگی در جامعۀ ایران، تهران: دی‌ماه 1391، انجمن جامعه‌شناسی ایران.
نوری ثانی، علی؛ نادارلوئی، رسول(1386) «مطالعات جابه‌جایی و اسکان مجدد، چالش‌ها و بایدها و نبایدها. مطالعۀ موردی: مطالعات اجتماعی جابه‌جایی و اسکان مجدد سد لیلان‌چای»، دومین کنفرانس ملی سد و نیروگاه‌های برق آبی، تهران، وزارت نیرو.
Becker, H. A. (2001) “Social impact assessment”, European Journal of Operational Research, vol. 128, 2, 311-321.
Burdge, R. (2008) “The focus of impact assessment (and IAIA) must now shift to global climate change!”, Environmental Impact Assessment Review, 28, 618-622.
Cernea, M.; Guggenheim, S. E. (1993) Anthropological Approaches to Resettlement: Theory, Policy and Practice, Boulder, Westview Press.
Cernea, M. (1997) Hydropower Dams and Social Impacts: A Sociologica; Perspective, World Bank, Social Policy and Resettlement Division.
Cernea, M. (1997) Hydropower Dams and Social Impacts: A Sociologica; Perspective, World Bank, Social Policy and Resettlement Division.
Corbin, J.; Strauss, A. (2008) Basics of qualitative research (3rd Ed.), London: Sage Publications.
Freudenburg, W. R. (1986) “Social Impact Assessment”, Annual Review of Sociology, 12, 451-478.
Glaser, B.; Strauss, A. (1967) Discovery of Grounded Theory: Strategies for Qualitative Research, Transaction Publishers, U.S. Publisher.
Gubrium, J.; Holstein, J. (2001) Handbook of interview research, London: Sage Publications.
Guba, E. G.; Lincoln, Y. S. (2005) “Paradigmatic Controversies, Contradictions, and Emerging Confluences”, In N. K. Denzin; Y. S. Lincoln (eds.), Handbook of Qualitative Research, Third Edition, and Thousand Oaks, CA: Sage.
Ritchie, J.; Lewis, J. (2005) Qualitative Research Practice: A Guide for Social Science Students and Researchers, London: Sage Publication.
Neuman, L. (2006) Social Research Methods: Quantitative and Qualitative Approaches, Fourth Edition, London, Allyn and Bacon.
Strauss, A. L.; Corbin, J., (1998) Basics of Qualitative Research: Techniques and Procedures for Developing Theory, 2nd ed., Sage, Thousand Oaks, CA.
Vanclay, F.; Esteves, A. M. (2011) New Directions in Social Impact Assessment, Edward Elgar Publishing.
World Commission on Dams (WCD) (2010) Dams and Development: A New Framework for Decision-Making; Earthscan, London.