مجله مطالعات اجتماعی ایران

چکیده زمینه و هدف: با وجود تأکید بخش عمده‌ای از ادبیات جامعه‌شناسی بر نقش انسجام‌بخش دین، شواهد نشان می‌دهد که دین در برخی زمینه‌های اجتماعی می‌تواند در شکل‌گیری، تشدید و تداوم تضادهای اجتماعی نیز نقش‌آفرین باشد. استان کردستان، به دلیل تنوع مذهبی، قومی و سیاسی، بستری مناسب برای مطالعه این پدیده به شمار می‌رود. از این‌رو، پژوهش حاضر با هدف تحلیل الگوی چندسطحی کنش دینی در شکل‌گیری و بازتولید تضادهای اجتماعی در کردستان طی نیم‌قرن اخیر انجام شده است.
روش و داده‌ها: با بهره‌گیری از رویکرد برساخت‌گرایانه و روش کیفیِ ترکیبی (تحلیل تاریخی، تاریخ شفاهی و قوم‌نگاری)، داده‌ها از طریق ۵۴ مصاحبه عمیق، مشاهده مشارکتی در محافل مذهبی و بررسی اسناد اجتماعی گردآوری و به شیوه پدیدارشناختی تحلیل شدند.
یافته‌ها: یافته‌ها نشان می‌دهد دین در سه سطح اجتماعی کارکردهای متمایز اما به‌هم‌پیوسته‌ای در تولید تضاد دارد. در سطح خرد، دین به‌مثابه «دانش عملی زیسته» عمل کرده و از طریق تفاوت در تفسیر مناسک و ارزش‌ها، هم منشأ تضاد‌های روزمره و هم سازوکار میانجی‌گری و حل اختلاف است. در سطح میانه، شبکه‌ها و جماعت‌های مذهبی با تثبیت مرزهای هویتی و ادعای انحصار تفسیر دینی، تضادها را نهادینه و بازتولید می‌کنند و منازعه را به بخشی پایدار از روابط اجتماعی بدل می‌سازند. در سطح کلان، دین به زبان نمادین بیان تعارض‌های سیاسی، قومی و ایدئولوژیک تبدیل شده و چارچوب مشروعیت‌بخش برای صورت‌بندی این تعارض‌ها فراهم می‌آورد.
بحث و نتیجه‌گیری: نتایج نشان می‌دهد که دین نه صرفاً عامل انسجام یا تعارض، بلکه سازوکاری چندلایه است که بسته به زمینه، می‌تواند تولیدکننده، تشدیدکننده، تداوم‌بخش یا حل‌کننده تضادهای اجتماعی باشد؛ ازاین‌رو تحلیل منازعات دینی تنها در پرتو پیوند هم‌زمان این سه سطح امکان‌پذیر است.

چکیده هدف پژوهش حاضر بررسی تضادهای اجتماعی مرتبط بر دین در نیم‌ قرن اخیر در استان کردستان بوده است. رویکرد پژوهش کیفی بوده و از مصاحبه با مطلعین کلیدی استفاده شده است. علاوه بر این از اسناد و مدارک شامل زندگی‌نامه‌ها، کتاب‌ها و روزنامه‌ها استفاده شده است. یافته‌های برحسب پراکنش جغرافیایی و توزیع تضادها در بین گروه‌های مختلف صورت‌بندی شده است. هفت شیوه از تضادهای اجتماعی مرتبط با دین در کردستان در قالب «دین به‌مثابه از بین‌برنده‌ی تضادها»، «دین به‌مثابه پوشاننده و پنهان‌کننده‌ی تضادها»، «دین به‌مثابه انعکاس‌دهنده و بازنمایی‌کننده‌ی تضادها»، «دین به‌مثابه تداوم‌بخش تضادها»، «دین به‌مثابه تقویت‌کننده و تشدید‌کننده‌ی تضادها»، «دین به‌مثابه منبع و منشأ تضادهای اجتماعی» و «دین به‌مثابه تضعیف کننده‌ی تضادها» استخراج شده است. هر یک از تضادهای مذکور، گاهی بین افراد یا بین گروه‌های فکری با سلایق متفاوت دینی یا گروه‌های مذهبی با گرایش فکری سکولار بوده است.

هر یک از تضادهای مذکور، گاهی بین افراد یا بین گروه‌های فکری با سلایق متفاوت دینی یا گروه‌های مذهبی با گرایش فکری سکولار بوده است.