مجله مطالعات اجتماعی ایران

چکیده عقلانیت ارتباطی به­­مثابۀ تخیل و سرمایۀ عاطفی در پایداری خانواده­ها نقش سازنده و حیاتی دارد. هدف مقاله بررسی عقلانیت ارتباطی در بین زوجین استان گیلان است. به لحاظ روش تحقیق، از رویکرد کیفی، نمونه­گیری نظری، روش داده­بنیاد و مصاحبه نیمه-ساخت­یافته استفاده شده است. تعداد مصاحبه­شوندگان 45 نفر بوده که با حداکثر تنوع تا حصول اشباع نظری مورد بررسی قرار گرفتند. یافته­ها نشان می­دهد مصاحبه­شوندگان به دو نوع خانواده گفتگویی و تک­صدایی در بین زوجین استان گیلان تقسیم می­شوند. بنابراین در زوجینِ متعارض روابط تک­صدایی یا به­تعبیر مارتین بوبر «من- آن» حاکم است، اما در زوجینِ گفتگویی دارای رابطۀ «من-تو» هستند. از مهم­ترین شرایط علّیِ عقلانیت ارتباطی در بین مصاحبه­شوندگان می­توان به تفکر پدرسالاری، عدم انعطاف­پذیری، عدم درک همدلانه، خودبزرگ­بینی، عدم بلوغ عاطفی و  روابط فرازناشویی اشاره کرد. شرایط مداخله­گر یا فرایندهای اجتماعی در معنای هابرماسی، تضعیف زیست­جهان مدرن است؛ که موجب سردی روابط زناشویی، فرسایش سرمایه اجتماعی، فروپاشی خانوادگی و غلبه روابط استراتژیک گردیده است. همچنین برمبنای تجربۀ زیسته مصاحبه­شوندگان، طبقات پایین جامعه که از سرمایه اجتماعی- اقتصادی کمتری برخوردارند دارای عقلانیت ارتباطی ضعیف­تری هستند. براساس یافته­ها هستۀ مرکزی مسأله عقلانیت ارتباطی در بین زوجین، وجود «عقلانیت ابزاری» و ضعف رابطۀ «من- تو» است.