مجله مطالعات اجتماعی ایران

چکیده حجره‌ی مساجد و خانقاهها مهمترین نهاد تولید فرهنگ و اشاعه‌‌ی مذهب در دوران پیشامدرن کردستان‌اند. در این مقاله افول حجره‌ها  و گفتمان متناظر با آن، «اسلام حجره‌ای»، را از خلال تحولات فکری چهار شاعر برجسته‌ی کرد بررسی کرده‌ایم. شعرای مذکور، که از میانه‌ی سده‌ی سیزدهم تا میانه‌ی سده‌ی چهاردهم شمسی زیسته‌اند، خود تحصیل‌کرده‌ی حجره‌ها هستند اما حجره‌ را رها کرده و به توسعه‌ی نوعی گفتمان مدرن کمک کرده‌اند. از محورهای گفتمان آنها تاریخی‌اندیشی و نگاه انتقادی-اجتماعی است که به مرور در تقابل با ساختار الهیاتی «اسلام صوفیانه»  قرار می‌گیرد. استدلال ما این است که تحول گفتمانی مذکور در بستر مجموعه‌ای از تحولات تاریخی-اجتماعی به وقوع می‌پیوندد که منجر به افول تدریجی مراجع سنتی اقتدار (شیوخ و خوانین) و جایگزینی آنها با جمعیتهای شهرنشین می‌شود. در این بررسی از دو نوع منبع استفاده کرده‌ایم: گروه نخست آثاری هستند که برای بازسازی رویدادهای زندگی و تحولات فکری شعرای موردنظر به خدمت گرفته شده‌اند و گروه دوم منابعی هستند که به ما در بازسازی تصویری کلی از دوره‌ی تاریخی‌ شعرای مورد بحث کمک کرده‌اند. بر اساس این دو منبع تلاش کرده‌ایم تحولات فکری شخصیتها را در متن موقعیت تاریخی آنها قرار دهیم و با رفت و برگشت میان دو سطح فکری و تاریخی-اجتماعی به درکی از نسبت میان این دو دست یابیم.