مجله مطالعات اجتماعی ایران

چکیده  
مقالة حاضر در پی مقایسه گفتمانی موسیقی دورة مشروطه با انقلاب 1357 است. تحولات گفتمانی موسیقی در این دو دوره می‌تواند تحولات گفتمانی دو دوره تاریخی ایران به‌ویژه در شرایط انقلابی را به نمایش بگذارد. در دورة مشروطه تصنیف‌های عارف قزوینی و سپس محمدتقی بهار (اواخر قاجار و اوایل پهلوی اول) به‌عنوان نمونه انتخاب شده‌اند؛ عارف مشهورترین تصنیف‌ساز این دوره است که آثارش همچنان در تاریخ اجتماعی و موسیقی ایران باقی مانده است. «کانون موسیقی چاووش» نیز به‌عنوان نمونه‌ای برای تصنیف‌های دورة انقلاب 1357 برگزیده شده است.
تفاوت‌های اجتماعی دو دوره، تولید محتوایی متفاوت داشته است؛ اشعار دورۀ مشروطه کمتر حالتی حماسی دارند و بیشتر با غم و اندوه روایتگر اوضاع اجتماعی‌اند. اشعار در دوره انقلاب 1357 به‌ویژه تصنیف‌های ساخته شده توسط کانون چاووش، بیشتر حالتی حماسی داشته و در پی تهییج جامعه نیز برمی‌آیند. این وضعیت به‌لحاظ فرم نیز قابل مشاهده است؛ موسیقی دورة انقلاب 1357 مارش‌گونه و مهیج و به طور کلی «رزمی» است برخلاف موسیقی مشروطه که حزن‌انگیز و شِکوه‌گر است و هردوی این‌ها نشان از وضعیت اجتماعی و گفتمان اجتماعی هر دوره دارند. این مقایسه نشان می‌دهد که جامعه در دوره مشروطه با شکست‌هایی که مواجه شده است به یأس اجتماعی دچار شده است این در حالی است که گفتمان انقلاب 1357 گفتمانی است که جامعه را به مبارزه مداوم و رسیدن به پیروزی تشویق می‌کرده است.